रजनी रजक

रजनी रजक या एक छत्तीसगढी लोकगायिका आणि सांस्कृतिक दूत आहेत, ज्यांची कारकीर्द चार दशकांहून अधिक काळ पसरलेली आहे. एका छोट्या गावातून सुरू झालेला त्यांचा प्रवास राष्ट्रपती भवनापर्यंत पोहोचला आहे. २०१८ सालचा महिलांसाठीचा भारतातील सर्वोच्च नागरी पुरस्कार, नारी शक्ती पुरस्कार त्यांना भारत सरकार तर्फे प्रदान करण्यात आला आहे.^[१]^[२]

सुरुवातीचे जीवन आणि कारकिर्द

छत्तीसगडमधील दुर्ग जिल्ह्यातील उतई ग्रामीण भागात जन्मलेल्या आणि वाढलेल्या रजनी रजक यांनी १९८० मध्ये आपल्या संगीत प्रवासाला सुरुवात केली. १९८० ते १९८४ या काळात त्यांनी आकाशवाणी रायपूरसाठी नियमित सादरीकरण करण्यास सुरुवात केली आणि तिथूनच त्या खऱ्या अर्थाने जनमानसात प्रसिद्ध झाल्या.^[३] या काळात त्यांनी छत्तीसगढी संस्कृतीचा आत्मा असलेल्या पारंपारिक लोककला प्रकारांमध्ये नैपुण्य मिळवले.

आपल्या संगीत कारकिर्दीसोबतच, रजनी रजक यांनी भिलाई स्टील प्लांट (BSP) मधील 'स्टील ऑथॉरिटी ऑफ इंडिया लिमिटेड' (SAIL) मध्ये एक प्रतिष्ठित व्यावसायिक जीवन व्यतीत केले आहे. कॉर्पोरेट सोशल रिस्पॉन्सिबिलिटी (CSR) विभागात 'डेव्हलपमेंट असिस्टंट' म्हणून आपली जबाबदारी सांभाळताना त्यांनी आपली कला जोपासली आहे.^[४]

कलात्मक योगदान

रजक यांनी विविध लोककला प्रकारांवर प्रभुत्व मिळवून ग्रामीण कथांना मुख्य प्रवाहातील प्रेक्षकांपर्यंत पोहोचवले आहे.^[५]^[६] त्यांच्या गायन प्रकारांमध्ये खालील गोष्टींचा समावेश होतो.^[७]:

कर्मा आणि ददरिया: छत्तीसगढमधील आदिवासी आणि शेतकरी समुदायातील ही अत्यंत महत्त्वाची लोकगीते आहेत.
सुवा गीत: विशेषतः दिवाळीच्या काळात महिलांद्वारे गायली जाणारी पारंपारिक "पोपट गाणी".
जस गीत आणि देवी गीत: स्थानिक देवी-देवतांना समर्पित भक्तीगीते.^[८]
ढोला मारू: संगीताच्या माध्यमातून कथा सांगण्याची त्यांची कला या लोककथात्मक गाण्यांमधून दिसून येते.

आजवर त्यांनी ४,००० हून अधिक स्टेज शो केले आहेत. दिल्ली, नागपूर, भोपाळ, सिमला आणि डेहराडून यांसारख्या प्रमुख शहरांमध्ये त्यांनी सादरीकरण करून छत्तीसगढी बोलीभाषेतील गोडवा आणि बारकावे जपले आहेत.^[९]

पुरस्कार आणि सन्मान

नारी शक्ती पुरस्कार: महिला सक्षमीकरण आणि संस्कृतीमधील त्यांच्या असामान्य योगदानाबद्दल भारताच्या राष्ट्रपतींच्या हस्ते त्यांना हा प्रतिष्ठित पुरस्कार प्रदान करण्यात आला.^[१०]
स्पेशल ऑलिम्पिक वर्ल्ड गेम्स २०२३: जून २०२३ मध्ये, बर्लिन (जर्मनी) येथे झालेल्या स्पेशल ऑलिम्पिक वर्ल्ड गेम्समध्ये SAIL चे प्रतिनिधित्व करण्यासाठी 'सन्माननीय अतिथी' म्हणून त्यांची निवड झाली. असे निमंत्रण मिळवणाऱ्या त्या भिलाई स्टील प्लांटच्या पहिल्या महिला कर्मचारी ठरल्या.
रजक विभूषण: कला आणि समाजसेवेसाठी त्यांच्या आजीवन समर्पणाबद्दल त्यांना हा सन्मान मिळाला.^[११]

वारसा

छत्तीसगढी संगीत उद्योगात रजनी रजक यांचे स्थान अत्यंत महत्त्वाचे आहे. ८० च्या दशकात त्यांनी लोकप्रिय केलेली 'लोकगीते' आजही सावन (Saavn) आणि गाना (Gaana) सारख्या डिजिटल प्लॅटफॉर्मवर उपलब्ध आहेत, ज्यामुळे नवीन पिढीलाही या कलेचा आस्वाद घेता येत आहे. एका ग्रामीण गायिकेपासून ते राष्ट्रीय स्तरावरील कलाकार आणि CSR व्यावसायिक असा त्यांचा जीवनप्रवास पारंपारिक वारसा आणि आधुनिक व्यावसायिकता यांच्यातील एक महत्त्वाचा दुवा आहे.^[५]^[६]

संदर्भ

↑ "भिलाई की गायिका रजनी रजक को राष्ट्रपति कोविंद ने किया सम्मानित". दैनिक भास्कर (हिंदी भाषेत). २०२६-०३-१३ रोजी पाहिले.
↑ Press Information Bureau. "President of India Confers Nari Shakti Puraskar - 2018". pib.gov.in (इंग्रजी भाषेत). २०२६-०३-१३ रोजी पाहिले.
↑ प्रसार भारती. "All India Radio Raipur - Folk Music Archives". prasarbharati.gov.in (इंग्रजी भाषेत). २०२६-०३-१३ रोजी पाहिले.
↑ "Rajni Rajak to represent SAIL at "Special Olympics World Games Berlin 2023" as Honored Guest". newsriveting.com (इंग्रजी भाषेत). २०२६-०३-१३ रोजी पाहिले.
1 2 "Rajni Rajak - Albums and Songs". JioSaavn (हिंदी भाषेत). २०२६-०३-१३ रोजी पाहिले.^{[permanent dead link]}
1 2 "Rajni Rajak Songs - Folk and Devotional Albums". Hungama Music (इंग्रजी भाषेत). २०२६-०३-१३ रोजी पाहिले.^{[permanent dead link]}
↑ Department of Culture and Archaeology, Chhattisgarh. "Folk Traditions of Chhattisgarh". cgculture.in (हिंदी भाषेत). २०२६-०३-१३ रोजी पाहिले.^{[permanent dead link]}
↑ "Rajim Maghi Punni Mela commences today". thehitavada.com (इंग्रजी भाषेत). २०२६-०३-१३ रोजी पाहिले.
↑ "रजनी रजक को रजक विभूषण सम्मान". sundaycampus.com (हिंदी भाषेत). २०२५-०५-२० रोजी मूळ पान पासून संग्रहित. २०२६-०३-१३ रोजी पाहिले.
↑ महिला आणि बाल विकास मंत्रालय. "Nari Shakti Puraskar 2018 Awardees List". wcd.nic.in (इंग्रजी भाषेत). २०२६-०३-१३ रोजी पाहिले.
↑ "सिंघोला में लोक गायिका रजनी रजक को किया गया सम्मानित". दैनिक भास्कर (हिंदी भाषेत). २०२६-०३-१३ रोजी पाहिले.

[1] "भिलाई की गायिका रजनी रजक को राष्ट्रपति कोविंद ने किया सम्मानित". दैनिक भास्कर (हिंदी भाषेत). २०२६-०३-१३ रोजी पाहिले.

[pib-2] Press Information Bureau. "President of India Confers Nari Shakti Puraskar - 2018". pib.gov.in (इंग्रजी भाषेत). २०२६-०३-१३ रोजी पाहिले.

[3] प्रसार भारती. "All India Radio Raipur - Folk Music Archives". prasarbharati.gov.in (इंग्रजी भाषेत). २०२६-०३-१३ रोजी पाहिले.

[4] "Rajni Rajak to represent SAIL at "Special Olympics World Games Berlin 2023" as Honored Guest". newsriveting.com (इंग्रजी भाषेत). २०२६-०३-१३ रोजी पाहिले.

[saavn-5] 1 2 "Rajni Rajak - Albums and Songs". JioSaavn (हिंदी भाषेत). २०२६-०३-१३ रोजी पाहिले.^{[permanent dead link]}

[hungama-6] 1 2 "Rajni Rajak Songs - Folk and Devotional Albums". Hungama Music (इंग्रजी भाषेत). २०२६-०३-१३ रोजी पाहिले.^{[permanent dead link]}

[7] Department of Culture and Archaeology, Chhattisgarh. "Folk Traditions of Chhattisgarh". cgculture.in (हिंदी भाषेत). २०२६-०३-१३ रोजी पाहिले.^{[permanent dead link]}

[8] "Rajim Maghi Punni Mela commences today". thehitavada.com (इंग्रजी भाषेत). २०२६-०३-१३ रोजी पाहिले.

[9] "रजनी रजक को रजक विभूषण सम्मान". sundaycampus.com (हिंदी भाषेत). २०२५-०५-२० रोजी मूळ पान पासून संग्रहित. २०२६-०३-१३ रोजी पाहिले.

[10] महिला आणि बाल विकास मंत्रालय. "Nari Shakti Puraskar 2018 Awardees List". wcd.nic.in (इंग्रजी भाषेत). २०२६-०३-१३ रोजी पाहिले.

[11] "सिंघोला में लोक गायिका रजनी रजक को किया गया सम्मानित". दैनिक भास्कर (हिंदी भाषेत). २०२६-०३-१३ रोजी पाहिले.

[१]

[२]

[३]

[४]

[५]

[६]

[७]

[८]

[९]

[१०]

[११]

ब च सं नारी शक्ती पुरस्कार विजेते
१९९९	• के.व्ही. राबिया • चिन्ना पिल्लई • किंकरी देवी
२०१३	• मानसी प्रधान • एम वेंकय्या • बीना शेठ लष्करी • टी. राधा के.प्रशांती • वर्तिका नंदा • सीमा साखरे
२०१४	• रश्मी आनंद • नंदिता कृष्णा • लक्ष्मी गौतम • नेहा किरपाल • लतिका ठुकराल • साईलक्ष्मी बालीजेपल्ली • पी. कौसल्या • स्वराज विद्वान
२०१५	• लुसी कुरियन • सौरभ सुमन • बसंती देवी (पर्यावरणतज्ज्ञ) • सुपर्णा बक्षी गांगुली • मीना शर्मा • प्रिती पाटकर • उत्तरा पडवार • पोलूमती विजया निर्मला • वासु प्रिमलानी • सुजाता साहू • ज्योती म्हापसेकर • सुमिता घोष • अंजली शर्मा (पशु प्रेमी) • कृष्णा यादव • शकुंतला मजुमदार
२०१६	• राजस्थान • छांव फाउंडेशन • मिझो हमेईछे इन्सुइहखावम पॉल • साधना महिला संघ • शिक्षित रोजगार केंद्र प्रबंधक समिती • त्रिपुनिथुरा कथकली केंद्रम लेडीज टृप • अमृता पाटील • अमला अक्किनेनी • अनत्ता सोनी • अनोयारा खातून • बी. कोदैनायगी • बानो हरालू • दीपा माथुर • दिव्या रावत • इल्से कोहलर-रोलेफसन • जानकी वसंत • कल्पना शंकर • कल्याणी बालकृष्णन • मुमताज काझी • नंदिता शाह • पल्लवी फौजदार • पामेला मल्होत्रा • कमर डागर • रीमा साठे • रिंग्युइचोन वशुम • संगीता अय्यर • स्मिता तंडी • सुमित्रा हजारिका • सुनीता सिंग चोकन • सुभा वारियर • तियासा अध्या • व्ही. नानम्मल • झुबोनी हुम्त्सो
२०१७	• गार्गी गुप्ता • सिंधुताई सपकाळ • गौरी मौलेखी • नाविका सागर परिक्रमा • मालविका अय्यर • रेवन्ना उमादेवी नागराज • थिनलास कोरोल • एस. शिवा सत्या • भारती कश्यप बेटी जिंदाबाद बेकरी • मित्तल पटेल • साबरमती टिकी • जयम्मा बंडारी • श्यामला कुमारी • वनस्त्री • लिझीमोल फिलीपोस पामाडीकंडथिल • चिरोम इंदिरा • उर्मिला आपटे • दीपिका कुंडाजी • पूर्णिमा देवी बर्मन • अनिता भारद्वाज • अंबिका बेरी • पुष्पा गिरिमाजी • अवनी • श्रुजन • सी.के. दुर्गा • रेखा मिश्रा • मेहविश मुश्ताक • करूणा सोसायटी फॉर अनिमल्स ॲण्ड नेचर • वन स्टॉप सेंटर, रायपूर • मिलेट नेटवर्क ऑफ इंडिया • पंजाब • मधु जैन • जेटसन पेमा • एम.एस. सुनील • शीला बालाजी • अनुराधा कृष्णमूर्ती आणि नम्रता सुंदरेसन • गीता मित्तल
२०१८	• ए. सीमा • अंशु खन्ना • अनु मल्होत्रा • अनुराधा नाईक • चेतना सिन्हा • दर्शना गुप्ता • कोल्लक्कयिल देवकी अम्मा • दिदी कॉन्ट्रॅक्टर • गौरी कामाक्षी • हेकानी जाखलू केन्से • इप्सिता बिस्वास • इति त्यागी • कग्गनपल्ली राधा देवी • कल्पना सरोज • ललिता वकील • माधुरी बडथवाल • मंजू मणिकुट्टन • मीनाक्षी पाहुजा • मिनी वासुदेवन • मुनुस्वामी शांती • नीलम शर्मा • नोमिता कामदार • पामेला चॅटर्जी • प्रज्ञा प्रसुन • प्रियंवदा सिंग • एन.एम. पुष्पा • राहीबाई पोपेरे • रजनी रजक • रेश्मा निलोफर नाहा • रिया मजुमदार सिंघल • रुमा देवी • सीमा मेहता • सीमा राव • शिवानी वर्मा • स्मृती मोरर्का • स्नेहलता नाथ • सोनिया जब्बार • सुजाता मोहन (डॉक्टर) • सुनीता देवी • ट्विंकल कालिया • उर्मी बसू • वन स्टॉप सेंटर, रायपूर • कसाब-कच्छ क्राफ्टस्वूमन प्रोड्यूसर कंपनी लि. • सोशल वेलफेयर ॲण्ड न्यूट्रीशनल मील प्रोग्राम डिपार्टमेंट, तमिलनाडू
२०१९	• आरिफा जान • अवनी चतुर्वेदी • भागीरथी अम्मा • भावना कंठ • बीना देवी • चामी मुर्मू • कलावती देवी • कार्त्यायनी अम्मा • कौशिकी चक्रवर्ती • मोहना सिंग • निलझा वांगमो • पदला भुदेवी • रश्मी उर्ध्वरेषे • मान कौर • ताशी आणि नुंगशी मलिक
२०२०	• अनिता गुप्ता • उषाबेन वसावा • नासिरा अख्तर • संध्या धर • निवृत्ती राय • टिफनी ब्रार • पद्मा यांगचान • जोधइया बाई बैगा • सायली नंदकिशोर आगवणे • वनिता बोराडे • मीरा ठाकूर • जया मुत्थू, तेजम्मा (एकत्रित) • एला लोध • आरती राणा
२०२१	• सथुपति प्रसन्ना श्री • तागे रीता • मधुलिका रामटेके • निरंजनाबेन कलार्थी • पूजा शर्मा • अंशुल मल्होत्रा • शोभा गस्ती • राधिका मेनन • कमल कुंभार • श्रुती महापात्रा • बतूल बेगम • तारा रंगस्वामी • नीरजा माधव • नीना गुप्ता (गणितज्ञ)