माहूर तालुका

माहूर
	?माहूर; ; महाराष्ट्र • भारत
	टोपणनाव: माहूरगढ़
	— तालुका —
	महाराष्ट्रराज्यमहाराष्ट्रराज्य
	१९° ४७′ ५३.६५″ N, ७७° ५०′ ३२.४४″ E ओपनस्ट्रीट मॅप; गूगल अर्थ; प्रोक्सिमिटीरामा;
प्रमाणवेळ	भाप्रवे (यूटीसी+५:३०)
जवळचे शहर	किनवट
जिल्हा	नांदेड
भाषा	मराठी
संसदीय मतदारसंघ	हिंगोली
तहसील	माहूर
पंचायत समिती	माहूर
कोड; • पिन कोड; • दूरध्वनी; • आरटीओ कोड	; • ४३१७२१; • +०२४६२; • MH26
	दत्तात्रेय ऋषी

माहूर हा भारताच्या महाराष्ट्र राज्यातील नांदेड जिल्ह्याचा एक तालुका आहे.

तीर्थक्षेत्र

नांदेड जिल्ह्यात श्रीक्षेत्र माहूर वसले आहे. माहूर हे नांदेड शहरापासून १३० किलोमीटर अंतरावर आहे. माहूर चहूबाजूंनी डोंगरांनी आणि घनदाट जंगलांनी वेढले आहे. रेणुका देवीचे मंदिर, तसेच दत्तात्रेय आणि परशुराम यांची मंदिरे माहूरगड या नावांनी ओळखल्या जाणाऱ्या टेकडीच्या माथ्यावर आहेत आणि पक्क्या रस्त्याने पायथ्याच्या गावाशी जोडली गेली आहेत.

येथे मंदिरासमोरच ऐतिहासिक रामगड नांवाचा किल्ला आहे. या किल्ल्यामध्ये अनेक वन्यजीव आढळून येतात.

नावांची व्युत्पत्ती

रेणुका देवीची तांदळारुपातल्या मुखाचीच माहूरला पूजा होते. परशुरामाला या डोंगरावर त्यांची आई रेणुका मातेचे पुनर्दर्शन झाले, म्हणून या परीसराला मातापूर संबोधण्यात लागले. शेजारच्या आंध्रप्रदेशात ऊर म्हणजे गाव ते माऊर जे पुढे माहूर झाले. तसेच कालांतराने माहूरला (मा=मायेच,(आई) हूर:-हृदय) "आईचे हृदय" असलेले ठिकाण म्हणजे माहूर असे संबोधले जाऊ लागले.

२रे पूर्ण पीठ

मुख्य लेख: साडेतीन शक्तिपीठे

देवीच्या साडेतीन शक्तिपीठांपैकी एक मूळ जागृत पीठ म्हणजे, माहूरची श्री रेणुका देवी माता होय. परशुरामाची माता म्हणूनही रेणुकामातेला ओळखले जाते. महाराष्ट्रातील विविध जातीतील लोकांची ही कुलदेवता आहे. देवीचे मंदिर १३ व्या शतकात देवगिरीच्या यादवकालीन राजाने बांधले आहे असे म्हणले जाते. माहूरगडावरच श्री दत्तात्रयांचा जन्म झाला, अशी भाविकांची श्रद्धा आहे.

दत्तात्रेय मंदिर

पुराणात हे दत्तांचे शयनस्थान असल्याचे सांगण्यात आले आहे. बाराव्या शतकांतील दत्तभक्त चांगदेव राऊळ यांना येथेच दत्त साक्षात्कार झाला. चांगदेव राऊळांच्याही पूर्वी या स्थानाची विशेष प्रसिद्धी होती. हे एक शक्तिपीठही आहे. परशुरामाची आई रेणुका, महार सत्यवंती ही महार जातीच्या संरक्षणासाठी येथे सती गेली असे पुराणात म्हणले आहे. गुरुचरित्रात या स्थानाचे ओझरते उल्लेख आहेत.

माहूरच्या एका स्त्रीचा पती श्रीगुरूंनी संजीवित केला, अशी कथा गुरुचरित्रात (अध्याय ३०) आहे. महानुभाव संप्रदायांत माहूराचा महिमा विशेष आहे. 'स्थानपेथी'च्या काही प्रतीत १३व्या शतकांतील माहूरविषयी विस्तृत वर्णन आले आहे. अलीकडच्या काळात विष्णूदासांचा निवास माहूर येथे होता. दासोपंतांनी १२ वर्षे या ठिकाणी तप करून दत्तप्रभूला प्रसन्न करून घेतले होते.

धर्मरक्षक परशुराम मंदिर

प्राचीन भारतातील सम्राट प्रसेनजित यांचा नातू तसेच राजकन्या रेणुकादेवी मातेचे ज्येष्ठ सुपुत्र धर्मरक्षक परशुराम हे आहेत. ज्यांचं मंदीर या ठिकाणी आहेत.

रेणुकादेवी मंदिर देवस्थान ट्रस्ट

अध्यक्ष :- जिल्हा व सत्र न्यायाधीश नांदेड, हे असतात.
कार्याध्यक्ष :- तहसीलदार तथा तालुका दंडाधिकारी माहूर, हे असतात.
सचिव :- उपजिल्हाधिकारी तथा उपविभागीय दंडाधिकारी माहूर हे असतात.
सदस्य :- तालुका गटविकास अधिकारी, माहूर हे असतात.
सदस्य :- सहाय्यक पोलीस अधीक्षक (Dy.SP) माहूरगढ़ उपविभाग, माहूर हे असतात.

ईतर आकर्षणे

वस्तुसंग्रहालय

गावात एक छोटेखानी पुरातन वस्तुसंग्रहालय आहे. त्यात कलाकुसरीच्या अनेक वस्तू व पुरातन शिल्पे ठेवली आहेत. त्यातील अंगठ्याएवढी बालाजीची मूर्ती पाहण्यासारखी आहे.

ईतर

माहूरच्या तीर्थमहिम्यात देवदेवेश्वर (महानुभावीय दत्तस्थान), रेणुकादेवी, अनसूया, दत्तात्रेय या देवांची मंदिरे आणि अमृतकुंड, सर्वतीर्थ, कमलतीर्थ, शिखर ही स्थानें महत्त्वाची गणली जातात. दत्तात्रेयाचे मंदिर माहूरपासून ६ मैलांवर एका शिखरावर आहे. महंत मुकुंदभारती या नावाच्या महंतांनी सध्याचे मंदिर सन १२९७मध्ये बांधले. मूळ मंदिर फक्त १०' X १२' या आकाराचे आहे. त्यानंतर भोवतींच्या ओवऱ्या व प्राकार यांची बांधणी झालेली आहे.

या देवस्थानाला औरंगजेबाकडून अनेक जहागिऱ्या मिळालेल्या आहेत. देवस्थानाचे वार्षिक उत्पन्न ₹५० हजारांवर आहे.

माळवातीर्थ म्हणून ओळखले जाणारे तीर्थ म्हणजे महानुभावी साहित्यात व ज्ञानेश्वरांच्या अभंगांत उल्लेखिलेला मेरुवाळा तलाव होय.

श्रीरेणुकादेवीमंदिर, अनुसयामाता मंदिर, देवदेवेश्वर मंदिर इ. धार्मिकस्थळे माहूरला आहेत. पण त्याचबरोबर ज्यांना इतिहासाची आवड आहे त्यांच्यासाठी

रामगड उर्फ माहूरचा किल्ला,
माहूर संग्रहालय, सोनापीर दर्गा,
माहूरची पांडवलेणी आणि
राजे उद्धवराव उर्फ उदाराम देशमुख यांचा वाडा अश्या अनेक ऐतिहासिक वास्तुसुद्धा माहूरमध्ये आहेत.

हवामान

नैऋत्य मान्सूनमुळे पडणाऱ्या पावसाळ्याचा ऋतू वगळता येथील हवामान सर्वसाधारणपणे कोरडेच असते. येथे वर्षात चार ऋतू असतात. हिवाळा हा नोव्हेंबर ते फेब्रुवारी अखेरपर्यंत असतो. त्यानंतर येणारा उन्हाळा मात्र जूनच्या पहिल्या आठवड्यापर्यंत खेचला जातो. नैऋत्य मान्सूनचा पाऊस त्याच्या पाठोपाठ येतो आणि ऑक्टोबरच्या पहिल्या आठवड्यापर्यंत टिकतो. शेष ऑक्टोबर आणि नोव्हेंबरचा पूर्वार्ध हा मान्सूनोत्तर गरमीचा काळ असतो. सरासरी वार्षिक पर्जन्यमान ९८० मि.मी.आहे. नैऋत्य मोसमी वाऱ्यापासून पडणाऱ्या पावसाचे प्रमाण एकूण वार्षिक पर्जन्याच्या ८० टक्के आहे. जुलै आणि ऑगस्ट हे वर्षातील सर्वाधिक पर्जन्याचे महिने आहेत.

तालुक्यातील गावे

हे सुद्धा पहा

संदर्भ

नांदेड जिल्ह्यातील तालुके

?माहूर महाराष्ट्र • भारत
टोपणनाव: माहूरगढ़
— तालुका —
महाराष्ट्रराज्य महाराष्ट्रराज्य
१९° ४७′ ५३.६५″ N, ७७° ५०′ ३२.४४″ E ओपनस्ट्रीट मॅप गूगल अर्थ प्रोक्सिमिटीरामा

प्रमाणवेळ	भाप्रवे (यूटीसी+५:३०)
जवळचे शहर	किनवट
जिल्हा	नांदेड
भाषा	मराठी
संसदीय मतदारसंघ	हिंगोली
तहसील	माहूर
पंचायत समिती	माहूर
कोड • पिन कोड • दूरध्वनी • आरटीओ कोड	• ४३१७२१ • +०२४६२ • MH26
दत्तात्रेय ऋषी