मसुदा:आकाराम ज्ञानदेव पवार

कॅ. आकाराम ज्ञानदेव पवार
टोपणनाव:	दादा
जन्म:	मार्च ४, इ.स. १९२३ कुंडल, पलूस तालुका, सांगली जिल्हा, महाराष्ट्र, भारत
मृत्यू:	सप्टेंबर १५,इ.स.२०१५ कुंडल, पलूस तालुका, सांगली जिल्हा
चळवळ:	भारतीय स्वातंत्र्यलढा
संघटना:	प्रतिसरकार तुफान सेना राष्ट्रसेवादल
पुरस्कार:	ताम्रपत्र ,स्वातंत्र्यसैनिक सन्मान
प्रभाव:	क्रांतिसिंह नाना पाटील जी. डी. बापू लाड महात्मा गांधी
वडील:	ज्ञानदेव पवार
पत्नी:	सुभद्राताई पवार
स्वाक्षरी:

आकाराम ज्ञानदेव पवार (४ मार्च १९२३ – १५ सप्टेंबर २०१५) हे महाराष्ट्रातील स्वातंत्र्यसैनिक आणि सामाजिक कार्यकर्ते होते. ते सातारा प्रतिसरकार आणि तुफान सेना या भारतीय स्वातंत्र्य चळवळीतील भूमिगत संघटनांशी संबंधित होते. क्रांतिसिंह नाना पाटील यांच्या नेतृत्वाखालील प्रतिसरकारच्या कार्यात त्यांनी सहभाग घेतला आणि कुंडल येथे तुफान सेनेच्या प्रशिक्षण व्यवस्थेत त्यांचा सहभाग होता.

१९४२ च्या भारत छोडो आंदोलन काळात त्यांनी भूमिगत चळवळीत कार्य केले. स्वातंत्र्यानंतर त्यांनी ग्रामविकास, सहकार चळवळ, शेतकरी संघटन आणि सामाजिक कार्य या क्षेत्रांत योगदान दिले.

प्रारंभिक जीवन

आकाराम ज्ञानदेव पवार यांचा जन्म ४ मार्च १९२३ रोजी महाराष्ट्रातील सांगली जिल्ह्यातील कुंडल येथे झाला. त्यांचे प्राथमिक शिक्षण कुंडल येथे झाले. आर्थिक परिस्थितीमुळे त्यांचे शिक्षण सहावीनंतर थांबले.

१९३९ मध्ये त्यांनी किर्लोस्करवाडी येथील किर्लोस्कर कारखान्यात टर्नर म्हणून काम सुरू केले. भारतीय स्वातंत्र्य चळवळीत सहभागी झाल्यानंतर त्यांनी नोकरीचा त्याग केला आणि पूर्णवेळ चळवळीच्या कार्यात सहभागी झाले.

भारतीय स्वातंत्र्य चळवळ

भारत छोडो आंदोलन

१९४२ मध्ये महात्मा गांधी यांच्या नेतृत्वाखाली भारत छोडो आंदोलन सुरू झाल्यानंतर आकाराम पवार भूमिगत स्वातंत्र्य चळवळीत सहभागी झाले.

ते क्रांतिसिंह नाना पाटील यांच्या नेतृत्वाखालील सातारा प्रतिसरकारच्या कार्याशी जोडले गेले. या काळात त्यांनी संघटनात्मक कार्य, कार्यकर्त्यांचे प्रशिक्षण आणि ब्रिटिश प्रशासनाविरुद्धच्या विविध आंदोलनांमध्ये सहभाग घेतला.

राष्ट्रसेवादलातील प्रशिक्षण

आकाराम पवार यांनी औंध येथे आयोजित राष्ट्रसेवादलाच्या प्रशिक्षण शिबिरात सहभाग घेतला. या प्रशिक्षणातून त्यांना संघटन कौशल्य, शारीरिक प्रशिक्षण आणि भूमिगत कार्यपद्धतीचे ज्ञान मिळाले.

पुढे तुफान सेनेतील कार्यकर्त्यांच्या प्रशिक्षणासाठी या अनुभवाचा उपयोग झाला.

तुफान सेना आणि प्रतिसरकार

सातारा प्रतिसरकारच्या तुफान सेनेमध्ये आकाराम पवार यांनी महत्त्वाची भूमिका बजावली.

कुंडल परिसरात तुफान सेनेच्या प्रशिक्षणाची व्यवस्था करण्यात आली होती. येथे स्वयंसेवकांना संघटन, शारीरिक प्रशिक्षण आणि स्वातंत्र्य चळवळीशी संबंधित कार्याचे प्रशिक्षण देण्यात येत असे.

तासगाव मोर्चा

३ सप्टेंबर १९४२ रोजी भारत छोडो आंदोलनाच्या पार्श्वभूमीवर तासगाव येथे ब्रिटिश प्रशासनाविरोधात मोर्चा काढण्यात आला. या मोर्चामध्ये सातारा आणि सांगली परिसरातील अनेक स्वातंत्र्यसैनिक सहभागी झाले होते.

हा मोर्चा क्रांतिसिंह नाना पाटील यांच्या नेतृत्वाखाली सुरू झालेल्या प्रतिसरकारच्या चळवळीशी संबंधित होता. मोर्चादरम्यान तासगाव येथील मामलेदार कार्यालयावर भारतीय तिरंगा फडकवण्यात आल्याचा उल्लेख काही स्थानिक संदर्भांमध्ये आढळतो.

या घटनेनंतर ब्रिटिश प्रशासनाने स्वातंत्र्य चळवळीतील कार्यकर्त्यांवर कारवाई तीव्र केली.

इस्लामपूर मोर्चा

१९४२ च्या भारत छोडो आंदोलनाच्या काळात सातारा-सांगली परिसरात ब्रिटिश सत्तेविरुद्ध विविध आंदोलने करण्यात आली. या आंदोलनांपैकी इस्लामपूर येथील मोर्चा हा प्रतिसरकारच्या चळवळीशी संबंधित एक महत्त्वाचा प्रसंग मानला जातो.

या काळात क्रांतिसिंह नाना पाटील यांच्या नेतृत्वाखाली सातारा प्रतिसरकारची चळवळ ग्रामीण भागात सक्रिय झाली होती. ब्रिटिश प्रशासनाविरुद्ध जनतेला संघटित करण्यासाठी विविध ठिकाणी मोर्चे, सभा आणि आंदोलनांचे आयोजन करण्यात आले.

इस्लामपूर येथे आयोजित करण्यात आलेल्या मोर्चामध्ये स्वातंत्र्यसैनिक आणि स्थानिक कार्यकर्ते मोठ्या संख्येने सहभागी झाले होते. या आंदोलनाचा उद्देश ब्रिटिश शासनाविरुद्ध जनतेचा विरोध व्यक्त करणे आणि स्वराज्याची मागणी पुढे नेणे हा होता.

मोर्चादरम्यान ब्रिटिश पोलिसांनी जमावावर कारवाई केली. काही ऐतिहासिक नोंदींनुसार पोलिसांनी गोळीबार केला, ज्यामध्ये काही आंदोलनकर्ते हुतात्मा झाले. त्यानंतर ब्रिटिश प्रशासनाने स्वातंत्र्य चळवळीतील कार्यकर्त्यांवर अटक आणि दडपशाहीची कारवाई केली.

कॅप्टन आकाराम ज्ञानदेव पवार हे या काळात प्रतिसरकार आणि तुफान सेनेशी संबंधित भूमिगत कार्यात सहभागी होते. इस्लामपूर परिसरातील आंदोलनांमध्ये त्यांनी संघटनात्मक भूमिका बजावल्याचा उल्लेख त्यांच्या जीवनचरित्राशी संबंधित साहित्यामध्ये आढळतो.

या घटनेनंतर भूमिगत चळवळीचे कार्य अधिक संघटित करण्यात आले आणि तुफान सेनेच्या माध्यमातून कार्यकर्त्यांचे प्रशिक्षण व संघटन सुरू राहिले.

गोवा शस्त्र मोहीम

१९४२ च्या भारत छोडो आंदोलनाच्या काळात सातारा प्रतिसरकारच्या भूमिगत कार्यासाठी संघटन, प्रशिक्षण आणि साधनसामग्रीची आवश्यकता होती. या पार्श्वभूमीवर कॅप्टन आकाराम ज्ञानदेव पवार यांच्यावर शस्त्रास्त्रे मिळविण्याशी संबंधित एक जबाबदारी सोपविण्यात आल्याचा उल्लेख त्यांच्या जीवनचरित्राशी संबंधित साहित्यात आढळतो.

या मोहिमेत त्यांनी गोवा परिसरातून शस्त्रे आणि दारुगोळा मिळवून ते प्रतिसरकारच्या कार्यकर्त्यांपर्यंत पोहोचविण्याचे कार्य केल्याचे नमूद केले जाते. त्या काळात गोवा हे पोर्तुगीजांच्या नियंत्रणाखाली होते आणि ब्रिटिश भारताबाहेरील प्रदेश असल्यामुळे भूमिगत कार्यकर्त्यांसाठी ते एक वेगळे क्षेत्र होते.

या मोहिमेदरम्यान पोर्तुगीज प्रशासनाच्या देखरेखीपासून बचाव करून शस्त्रसामग्री महाराष्ट्रात आणण्यात आली, असा उल्लेख काही स्थानिक संदर्भांमध्ये आढळतो. या कार्यामुळे प्रतिसरकारच्या भूमिगत संघटनात्मक प्रयत्नांना मदत झाल्याचे नमूद केले जाते.

गोवा शस्त्र मोहिमेचा उल्लेख कॅप्टन आकाराम पवार यांच्या स्वातंत्र्य चळवळीतील भूमिकेच्या संदर्भात केला जातो. या घटनेबाबत अधिकृत दस्तऐवज, संग्रहित नोंदी किंवा प्रकाशित इतिहासग्रंथांचे संदर्भ आवश्यक आहेत.

गिल्बर्टचा कुंडल वेढा

सातारा प्रतिसरकारच्या कार्यकाळात कुंडल हे भूमिगत स्वातंत्र्य चळवळीचे एक महत्त्वाचे केंद्र होते. प्रतिसरकार आणि तुफान सेनेच्या वाढत्या प्रभावामुळे ब्रिटिश प्रशासनाने भूमिगत कार्यकर्त्यांविरुद्ध विविध कारवाया सुरू केल्या.

ब्रिटिश पोलीस अधिकारी गिल्बर्ट यांनी कुंडल गावात कारवाई करून प्रतिसरकारशी संबंधित कार्यकर्त्यांना अटक करण्याचा प्रयत्न केला. या कारवाईचा उल्लेख कॅप्टन आकाराम ज्ञानदेव पवार यांच्या जीवनचरित्राशी संबंधित साहित्यात आढळतो.

या वेळी आकाराम पवार आणि इतर भूमिगत कार्यकर्ते परिसरात सक्रिय होते. स्थानिक नागरिकांच्या सहकार्यामुळे ब्रिटिश प्रशासनाला अपेक्षित यश मिळाले नाही, असा उल्लेख काही स्थानिक संदर्भांमध्ये करण्यात आला आहे.

या घटनेचा उल्लेख सातारा प्रतिसरकारच्या भूमिगत संघर्षातील एका प्रसंगाच्या रूपात केला जातो.

औंध कारागृह

सातारा प्रतिसरकारच्या भूमिगत चळवळीच्या काळात ब्रिटिश प्रशासनाने स्वातंत्र्यसैनिक आणि भूमिगत कार्यकर्त्यांवर कारवाई तीव्र केली होती. या काळात कॅप्टन आकाराम ज्ञानदेव पवार यांच्यावरही ब्रिटिश प्रशासनाचे लक्ष होते.

१९४४ मध्ये कुंडल आणि परिसरातील भूमिगत कार्यकर्त्यांवर कारवाई होण्याची शक्यता निर्माण झाल्यानंतर आकाराम पवार यांनी औंध येथे हजर होण्याचा निर्णय घेतला. त्यानंतर त्यांना औंध कारागृहात ठेवण्यात आले.

कारागृहात असतानाही त्यांनी स्वातंत्र्य चळवळीतील कार्यकर्त्यांशी संपर्क ठेवण्याचा प्रयत्न केला. औंध संस्थानातील काही सहानुभूती असलेल्या व्यक्तींच्या सहकार्यामुळे त्यांना सामाजिक आणि संघटनात्मक कार्याशी संपर्क ठेवता आला, असा उल्लेख त्यांच्या जीवनचरित्राशी संबंधित साहित्यात आढळतो.

१९४५ मध्ये त्यांची पॅरोलवर सुटका झाली. पुढे १९४६ मध्ये राजकीय कैद्यांच्या सुटकेनंतर त्यांची पूर्ण मुक्तता झाली.

औंध कारागृहातील काळ हा त्यांच्या स्वातंत्र्य चळवळीतील संघर्षाचा एक भाग मानला जातो.

खानदेशातील कार्य

सातारा प्रतिसरकारच्या भूमिगत चळवळीच्या काळात कॅप्टन आकाराम ज्ञानदेव पवार यांना संघटनात्मक कार्यासाठी खानदेश भागात पाठविण्यात आल्याचा उल्लेख त्यांच्या जीवनचरित्राशी संबंधित साहित्यात आढळतो.

या काळात त्यांनी अरविंद या टोपणनावाने कार्य केल्याचे नमूद केले जाते. खानदेशातील विविध भागांमध्ये त्यांनी राष्ट्रसेवादलाच्या माध्यमातून युवकांचे संघटन आणि स्वातंत्र्य चळवळीशी संबंधित कार्यकर्त्यांचे प्रशिक्षण करण्याचे काम केले.

खानदेशातील ग्रामीण भागात त्यांनी कार्यकर्ता प्रशिक्षण शिबिरे आयोजित केली. या शिबिरांमध्ये संघटन कौशल्य, शारीरिक प्रशिक्षण आणि स्वातंत्र्य चळवळीतील कार्यपद्धती याबाबत मार्गदर्शन करण्यात येत असे.

ब्रिटिश प्रशासनाच्या हालचालींवर लक्ष ठेवणे, भूमिगत कार्यकर्त्यांशी संपर्क राखणे आणि स्वातंत्र्य चळवळीचे जाळे विस्तारण्याचे कार्य त्यांनी या काळात केले, असा उल्लेख त्यांच्या चरित्रग्रंथात करण्यात आला आहे.

खानदेशातील त्यांच्या कार्यामुळे सातारा प्रतिसरकारशी संबंधित भूमिगत चळवळीचा प्रभाव महाराष्ट्राच्या इतर भागांपर्यंत पोहोचण्यास मदत झाल्याचे नमूद केले जाते.

मराठवाडा मुक्ती संग्रामातील योगदान

हैदराबाद संस्थान भारतात विलीन करण्यासाठी झालेल्या मराठवाडा मुक्ती संग्रामात कॅप्टन आकाराम ज्ञानदेव पवार यांनी सहभाग घेतल्याचा उल्लेख त्यांच्या जीवनचरित्राशी संबंधित साहित्यात आढळतो.

१९४७ मध्ये भारत स्वतंत्र झाल्यानंतरही हैदराबाद संस्थान स्वतंत्र राहिले होते. निजामाच्या राजवटीविरुद्ध हैदराबाद संस्थानातील विविध भागांमध्ये आंदोलन सुरू झाले. या आंदोलनाचा एक भाग म्हणून मराठवाड्यातही स्वातंत्र्यसैनिक आणि सामाजिक कार्यकर्त्यांनी संघटनात्मक कार्य केले. १७ सप्टेंबर १९४८ रोजी भारतीय सैन्याच्या कारवाईनंतर हैदराबाद संस्थान भारतीय संघराज्यात विलीन झाले.

आकाराम पवार यांनी या काळात मराठवाड्यात कार्यकर्त्यांचे संघटन, प्रशिक्षण शिबिरांचे आयोजन आणि जनजागृतीचे कार्य केल्याचे नमूद केले जाते. त्यांनी क्रांतिसिंह नाना पाटील, जी. डी. बापू लाड आणि इतर सहकाऱ्यांसोबत मराठवाड्यातील स्वातंत्र्य चळवळीशी संबंधित काम केले, असा उल्लेख त्यांच्या चरित्रग्रंथात आढळतो.

उमरखेड, अकोला, अमरावती, बुलढाणा आणि मराठवाड्याच्या इतर भागांमध्ये कार्यकर्त्यांना संघटित करण्यासाठी त्यांनी प्रयत्न केल्याचे नमूद केले जाते. या माध्यमातून युवकांना शिस्त, संघटन कौशल्य आणि सामाजिक कार्याचे प्रशिक्षण देण्यात आले.

मराठवाडा मुक्ती संग्रामातील त्यांचे कार्य हे त्यांच्या स्वातंत्र्य चळवळीतील भूमिकेचा पुढील टप्पा मानले जाते.

स्वातंत्र्यानंतरचे कार्य

१५ ऑगस्ट १९४७ रोजी भारत स्वतंत्र झाल्यानंतर कॅप्टन आकाराम ज्ञानदेव पवार यांनी सामाजिक, राजकीय आणि ग्रामीण विकासाच्या क्षेत्रात कार्य सुरू ठेवले.

स्वातंत्र्य चळवळीतील अनुभवाचा उपयोग त्यांनी ग्रामीण समाजाच्या प्रश्नांसाठी केला. शेतकरी, कामगार आणि ग्रामीण जनतेच्या समस्या सोडविण्यासाठी त्यांनी संघटनात्मक कार्य केले.

राजकीय कार्य

स्वातंत्र्यानंतर आकाराम पवार यांनी शेतकरी कामगार पक्षाच्या माध्यमातून राजकीय कार्य केले. ग्रामीण भागातील शेतकरी आणि कष्टकरी वर्गाच्या प्रश्नांना त्यांनी प्राधान्य दिले.

१९५२ च्या काळात त्यांनी लाल तारा या कलापथकाच्या माध्यमातून सामाजिक आणि राजकीय जनजागृतीचे कार्य केले. या कलापथकाद्वारे ग्रामीण भागात सामाजिक विषयांवर प्रबोधन करण्यात आले.

ग्रामपंचायत कार्य

१९५७ मध्ये आकाराम पवार यांची कुंडल गावच्या सरपंचपदी निवड झाली.

सरपंच म्हणून त्यांनी ग्रामविकास, स्थानिक समस्या सोडविणे आणि सामाजिक सलोखा निर्माण करण्यासाठी काम केले. गावातील वाद सामोपचाराने सोडविण्यासाठी त्यांनी ग्रामस्तरावरील न्यायदान व्यवस्थेला प्रोत्साहन दिले.

जिल्हा परिषद कार्य

१९६२ मध्ये आकाराम पवार सांगली जिल्हा परिषदेवर सदस्य म्हणून निवडून आले.

जिल्हा परिषद सदस्य म्हणून त्यांनी ग्रामीण भागातील पाणीपुरवठा, शिक्षण, शेती आणि विकासाच्या प्रश्नांवर काम केले. ग्रामीण भागातील मूलभूत सुविधांच्या विकासासाठी त्यांनी प्रयत्न केले.

शेतकरी आणि कामगार चळवळ

आकाराम पवार यांनी शेतकरी आणि कामगारांच्या प्रश्नांसाठी सातत्याने कार्य केले.

ते सांगली जिल्हा किसान सभेचे अध्यक्ष म्हणूनही कार्यरत होते. या माध्यमातून त्यांनी शेतकऱ्यांचे संघटन, शेतीविषयक प्रश्न आणि ग्रामीण कामगारांच्या समस्यांवर काम केले.

सहकार चळवळीतील कार्य

ग्रामीण अर्थव्यवस्थेच्या विकासासाठी आकाराम पवार यांनी सहकार क्षेत्रात योगदान दिले.

कुंडल विविध कार्यकारी सहकारी संस्थेच्या कार्यात त्यांनी सहभाग घेतला. संस्थेच्या विकासासाठी आणि ग्रामीण भागातील नागरिकांना सेवा उपलब्ध करून देण्यासाठी त्यांनी प्रयत्न केले.

कुंडल परिसरातील पाणीप्रश्न सोडविण्यासाठी गणेशवाडी पाणीपुरवठा योजनेच्या स्थापनेत त्यांनी पुढाकार घेतल्याचा उल्लेख त्यांच्या जीवनचरित्रात आढळतो.

कृष्णा-येरळा सहकारी साखर कारखान्याच्या स्थापनेसाठीही त्यांनी प्रयत्न केले.

ग्रामोद्योग आणि सामाजिक कार्य

ग्रामीण रोजगार निर्मितीसाठी आकाराम पवार यांनी ग्रामोद्योगाला प्रोत्साहन दिले.

सांगली जिल्हा खादी ग्रामोद्योग मंडळाच्या माध्यमातून त्यांनी ग्रामीण उद्योगांना चालना देण्याचे काम केले. शिक्षण आणि सामाजिक विकासाच्या क्षेत्रातही त्यांनी योगदान दिले.

ते गांधी एज्युकेशन सोसायटीच्या कार्याशी संबंधित होते आणि ग्रामीण भागातील शिक्षणाच्या प्रसारासाठी त्यांनी प्रयत्न केले.

संबंधित व्यक्ती

• क्रांतिसिंह नाना पाटील
• गणपत लाड

पुस्तके

• क्रांतिवीर कॅप्टन आकाराम दादा पवार जीवनपाट.

 लेखक: श्री.प्रदीप कदम
 प्रकाशन: श्री.प्रदीप कदम
 वर्ष: २००४ .

• क्रांतिवीर कॅप्टन आकाराम दादा पवार जीवनपाट — ऑनलाइन आवृत्ती.

संदर्भ

• "ब्रिटिशांच्या गुलामगिरीतून बहुजनांना मुक्त करण्यासाठी क्रांतिसिंहांनी केला नोकरीचा त्याग". ई-सकाळ. 31 जुलै 2026 रोजी पाहिले.

• "सांगली जिल्ह्याची संपूर्ण माहिती". Info Marathi. 31 जुलै 2026 रोजी पाहिले.