अळिंबी /मशरूम

विकिपीडिया, मुक्‍त ज्ञानकोशातून
(मशरूम या पानावरून पुनर्निर्देशित)
Jump to navigation Jump to search

मशरूम ही बुरशी गटातील वनस्पती आहे. मशरूमला मराठीत ‘अळिंबी’ असे म्हटले जाते. ही वनस्पती पावसाळ्यात निसर्गतःच उगवते. ही कुत्र्याची छत्री, भूछत्र, तेकोडे, धिंगरी या नावाने ओळखली जाते.

निसर्गात अनेक प्रकारचे मशरूम आढळतात; त्यांत काही विषारीदेखील असतात. जगात मशरूमच्या १२,०००हून अधिक जाती आहेत. मशरूमची लागवड प्रामुख्याने पूर्व आशिया, तैवान, चीन, कोरिया, इंडोनेशिया या देशांत करतात. या वनस्पतीचे २०१७ सालचे जागतिक उत्पन्न ८५ लाख मेट्रिक टन आहे. त्यापैकी ५५% युरोपात, २७% उत्तर अमेरिकेत व १४% पूर्व आशिया खंडात घेतात. मशरूमचे सर्वात अधिक सेवन जर्मनीमध्ये होते.[ संदर्भ हवा ]

भारतामध्ये बटन मशरूम (Agaricus bisporus), शिंपला मशरूम (pleurotus sp.) व धानपेंढ्यांवरील Volvariella volvacea या जातींच्या मशरूमची लागवड केली जाते.


बटन मशरूम[संपादन]

हिमाचल प्रदेश, आसाम, पंजाब या थंड प्रदेशांत बटन मशरूमची लागवड मोठ्या प्रमाणावर होते. ही लागवड कंपोस्ट खतांवर करतात. दीर्घ मुदतीच्या पद्धतीने (२६-२८ दिवस) किंवा कमी मुदतीच्या पद्धतीने (१६ ते १८ दिवस) कंपोस्ट खत तयार करतात. ते पिशव्यांमध्ये भरून त्यांचे निर्जंतुकीकरण करतात. कंपोस्टच्या वजनाच्या ५% ते १०% या प्रमाणात बटन मशरूमचे बी पेरतात. १२-१५ दिवसाने बुरशीची वाढ झाल्यावर त्यावर दीड इंच जाडीचा कंपोस्ट खत, माती, वाळू यांच्या निर्जंतुक मिश्रणाचा थर द्यावा लागतो. या उत्त्पादनाकरिता तापमान १२ अंश सेल्सिअस लागते. पूर्वीपासूनच जगभर स्वताचे अस्तित्व जपत बटन मशरूम बऱ्यापैकी ठराविक वर्गातील लोकांचे स्वयपाक घरात जावून पोहोचला आहे.५० Kg बटन मश्रूम दररोज तयार करायचे असल्यास अशा प्रकल्पास जागेच्या किमतीशिवाय कमीत कमी २३ ते २५ लाख रुपये बिजभांडवल लागते. त्यामुळे सधन लोक हे व्यवसायिक स्वरूपाचे केले जाते.[१]

शिंपला मशरूम[संपादन]

शिंपला मशरूमची (धिंगरी मशरूम, हिंदीत ढिंगरी मशरूम) लागवड भारतातील नैसर्गिक वातावरणात (तापमान २० अंश ते ३० अंश सेल्सिअस व आर्द्रता ८०-८५%) वर्षाचे ८-१० महिने करता येते.

संपूर्ण भारतात या मशरूमची लागवड होथे. ही लागवड बटन मशरूमच्या लागवडीपेक्षा कमी खर्चाची व त्यामुळे अधिकव किफायतशीर आहे. अत्यंत छोट्या जागेत अधिक पैसे खर्च न करता उत्तम उत्त्पन्न देणारी जात म्हणून शिंपला मशरूमचा उल्लेख केला जातो. धिंगरी मशरूमसाठी थोडे पाणी लागते. फक्त २०० लिटर पाणी उपलब्ध असतानासुद्धा धिंगरी अळिंबीचे उत्पादन घेता येते.

दुधी मशरूम[संपादन]

दुधी मश्रूम (MILKY MUSHROOMS) हे मश्रूम दुधासारखे पांढरे असते मानून याला दुधी मश्रूम असे म्हणतात. उन्हाळ्यामध्ये करतात म्हणून याला summer मश्रूम म्हणून पण ओळखतात. हि मश्रूम साधारणपणे बटण मश्रूम सारखी असून तिचे देठ व वरील भाग बटनमश्रूम पेक्षा लांब व मोठा असतो. धिंगरी व बटन या दोन्हीचे गुणधर्म असतात. दुधी मश्रूम साठी धिंगरी लागवडीप्रमाणे तंत्रज्ञान असते. १४-१५ दिवसांनी प्लास्टिक पिशवी काढण्याऐवजी हि पिशवी वरील बाजूने उघडी करून त्यावर बटन मश्रूम प्रमाणे केसिंग करावे लागते. तरीही यामध्ये पूर्ण ज्ञान असणे गरजेचे आहे. तज्ञ लोकांकडून सल्ला घ्यावा. औषधी गुणधर्म असतात, मधुमेह, जाड लोकांसाठी, hypertensive ड्रग्स इत्यादी.


कमी गुंतवणूकीत मशरूम व्यवसाय कसा सुरू करावा?[संपादन]

जर आपणास व्यवसायाची सुरूवात करायला आवडत असेल पण गुंतवणूकीचा अभाव असेल तर मशरूम व्यवसाय फायदेशीर असू शकतो कारण मशरूमच्या शेतासाठी प्रारंभिक खर्च कमी असतो. तसेच, आपण लहान प्रमाणात प्रारंभ केल्यास, आपण अर्ध-वेळेची नोकरी म्हणून ते करू शकता.

  • मशरूम कशी वाढवायची ते शिका

प्रारंभ करण्यापूर्वी, मशरूम कशी वाढवायची याबद्दल स्वत:ला शिक्षित करा. अनेक कंपन्या या बुरशी वाढवण्यासाठी अभ्यासक्रम आणि सेमिनार देतात. उदाहरणार्थ, मश्रूम लर्निंग सेंटर, जयसिंगपूर, कोल्हापूर याबातीत परिपूर्ण माहिती व प्रशिक्षण देते.

  • जागा शोधा

प्रथम, आपल्याला आपल्या मशरूमसाठी वाढणारी जागा शोधण्याची आवश्यकता असेल आणि त्यास मोठ्या प्रमाणात आवश्यकता नाही. 100 किलो मशरूमची एक बॅच वाढविण्यासाठी 10 X 10 फुट जागा पुरेशी आहे. आपल्याला अशी जागा पाहिजे लागेल जिथे आपण तापमान, आर्द्रता आणि प्रकाश नियंत्रित करू शकता. तुमच्या घरात तुमच्याकडे अशी जागा आधीच असेल जी या गरजा पूर्ण करेल. आपण असे केल्यास, परंतु आपण परिस्थिती नियंत्रित करण्याबद्दल निश्चित नसल्यास तुषार सिंचनचे फवारे खरेदी करणे, एक ह्युमिडिफायर आणि डेह्युमिडिफायर खरेदी करण्याचा विचार करा.

  • साहित्य खरेदी करा

मशरूम व्यवसायासाठी लागणारे साहित्य म्हणजे प्रामुख्याने भुसा किवा काड आहे. यशस्वी मशरूम व्यवसायासाठी स्वच्छता ही एक महत्वाची बाब आहे कारण पुष्कळ गोष्टी संभाव्यतः दूषित होवू शकतात. आपल्या वाढत मध्यम म्हणून निर्जंतुकीकरण केलेला पेंढा वापरा. पुढे मशरूम बियाणे खरेदी करा. आपण आमच्याकडून मशरूम स्पॉन खरेदी करू शकता. आम्ही ते स्वत आमच्या प्रयोगशाळेत बनवतो तसेच खात्रीशीर व कमी किमतीमध्ये ते मश्रूम उत्पादकांना उपलब्ध केले जाते. मश्रूम लर्निंग सेंटर, जयसिंगपूर, कोल्हापूर मशरूम बियाणे पूर्ण महाराष्ट्रामध्ये पुरवते.

  • मशरूम विक्री

वाढत्या ऑयस्टर मशरूमपासून सुरूवातीपासून ते कापणीच्या वेळेपासून जवळजवळ सहा आठवडे लागतात. कापणीनंतर आपण ते शक्य तितक्या लवकर विकू शकता जेणेकरून ते ताजेतवाने असतात. आपल्या स्थानिक शेतकर्यांच्या बाजारपेठेत एक मार्केट सुरक्षित करा आणि तेथे विक्री करा किंवा स्थानिक रेस्टॉरंट्स किंवा किराणा दुकानांवर थेट विक्री करा. ताजे ऑयस्टर मशरूम 80 ते 250 रुपये / किलोच्या दरम्यान विकतात. ड्राय ऑयस्टर मशरूम 400 रुपये प्रति किलोग्राम ते 700 रुपये / किलोपर्यंत विकले जाऊ शकतात.

म्हणून जर आपली 10X10 जागा असेल तर त्यातून 100 किलो मशरूम तयार करु शकता आणि अंदाजे 100 रुपये / किलोग्राम विक्री केली तर आपण 10000 रुपये / तोडणी मिळवू शकता.

जर आपण ड्राय मश्रूम विक्री केले तर ते 5000-7000 रुपये / बॅच तोडणी होऊ शकते.

त्याशिवाय आपण मूल्यवर्धित मशरूम उत्पादनांद्वारे अधिक पैसा मिळवू शकता. जे आपल्याला अतिरिक्त उत्पन्न मिळविण्यात मदत करू शकतात.

महाराष्ट्रातील मशरूम माहिती केंद्र[संपादन]

मश्रूम लर्निंग सेंटर कोल्हापूर हे मोठ्या पातळीवर महाराष्ट्रामध्ये मशरूम वर काम करत आहे. जिथे मश्रुमचे नवीन तंत्रज्ञानाचा वापर करत कशी मश्रूम लागवड करावे याचे प्रशिक्षण तसेच मश्रूम बियाणे दिले जाते. मश्रूम शेतीमध्ये आघाडीची संस्था आहे. तसेच संशोधन केंद्र आहे. तसेच इथे वेगवेगळ्या मश्रूम प्रशिक्षण दिले जाते. ज्यामध्ये २२-२८ प्रकारचे मशरूम आहेत. त्याशिवाय मश्रूम उत्पादक संघ असून मश्रूम मार्केटिंग साठी मदत केली जाते. अधिक माहितीसाठी इथे पहा. मश्रूम लर्निंग सेंटर कोल्हापूर दोन वर्षापासून मश्रूम प्रशिक्षण व मश्रूम बिया शेतकऱ्यांनाना उपलब्ध करून देते. आता मश्रूम लर्निंग सेंटर शेतकऱ्यांच्या सोयीसाठी मश्रूम शेती करून स्वयंरोजगार मिळवण्याची संधी देत आहे. यामध्ये शेतकऱ्यांचा गट तयार केला जातो. या गटाला मश्रूम उत्पादनाचा आराखडा दिला जातो. त्याप्रमाणे पिकवलेले मश्रूम, मश्रूम लर्निंग सेंटर कोल्हापूर घेऊन त्याची विक्री करते.

यामध्ये पश्चिम महाराष्ट्रातील जवळपास १०००-२००० लोकांचा मश्रूम उत्पादक ग्रुप बनवला जात आहे. ज्यामध्ये सांगली, कोल्हापूर, सातारा, कोकण, सिंधुदुर्ग, मालवण, रत्नागिरी, गोवा व इतर कर्नाटकाचा काही भाग आहे.

संदर्भ[संपादन]

  1. ^ Udgave, Parimal. www.kolhapur-mushrooms.in. Missing or empty |title= (सहाय्य); Missing or empty |url= (सहाय्य)