मराठा लष्करी भूप्रदेश
| देश | भारत  |
|---|---|
| या राजकीय व प्रशासकीय सीमांतर्गत असणारे स्थान | महाराष्ट्र |
| भौगोलिक गुणक | २०°४३′२१″N ७३°५६′३३″E |
| वारसा अभिधान | जागतिक वारसा स्थान |
| World Heritage criteria | (iv), (vi) |
भारतातील मराठा लष्करी भूप्रदेश म्हणजे १७ व्या ते १९ व्या शतकादरम्यान मराठा शासकांनी ताब्यात घेतलेल्या आणि विकसित केलेल्या १२ किल्ल्यांचा समूह आहे जे २०२५ मध्ये जागतिक वारसा स्थान म्हणून घोषित करण्यात आले. यामध्ये महाराष्ट्रात असलेले साल्हेर, शिवनेरी, लोहगड, खांदेरी, रायगड, राजगड, प्रतापगड, सुवर्णदुर्ग, पन्हाळा, विजयदुर्ग, सिंधुदुर्ग हे किल्ले आणि तामिळनाडूमधील गिंगी किल्ला यांचा समावेश आहे. विविध भौगोलिक भूभागात पसरलेले हे किल्ले मराठा राजवटीच्या लष्करी पराक्रमाचे प्रदर्शन करतात.[१]
पार्श्वभूमी
[संपादन]२०२१ मध्ये, मराठा लष्करी भूप्रदेशांचा तात्पुरत्या जागतिक वारसा यादीत समावेश करण्यात आला.[२] त्यानंतर जानेवारी २०२४ मध्ये सांस्कृतिक मंत्रालयाने जाहीर केल्यानुसार, २०२४-२५ या वर्षासाठी युनेस्कोच्या जागतिक वारसा यादीत शिलालेखासाठी भारताकडून अधिकृत नामांकन म्हणून त्यांची निवड करण्यात आली.[३] महाराष्ट्रात ३९० हून अधिक किल्ले आहेत, त्यापैकी फक्त ११ किल्ले या यादीसाठी निवडण्यात आले आहेत आणि तमिळनाडूमधील एका किल्ल्याचा समावेश आहे. हे किल्ले सह्याद्री पर्वतरांगा, दख्खन पठार, कोकण किनारा आणि पूर्व घाटाच्या विविध भूगोलात पसरलेले आहेत. या किल्ल्यांचा समावेश असलेली मराठा लष्करी रणनीती १७ व्या शतकात मराठा शासक छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या कारकिर्दीत विकसित करण्यात आली होती आणि १९ व्या शतकाच्या सुरुवातीला पेशवाई राजवट होईपर्यंत चालू राहिली.[४]
ऑक्टोबर २०२४ मध्ये युनेस्कोच्या पथकाने किल्ल्यांच्या सर्वेक्षणानंतर नामांकन प्रक्रियेचे पालन केले.[५] फेब्रुवारी २०२५ मध्ये, आशिष शेलार यांच्या नेतृत्वाखाली महाराष्ट्रातील चार सदस्यीय शिष्टमंडळाने या किल्ल्यांना जागतिक वारसा दर्जा मिळवून देण्यासाठी तांत्रिक आणि राजनैतिक सादरीकरणे देण्यासाठी पॅरिसला भेट दिली होती.[६] जुलै २०२५ मध्ये झालेल्या जागतिक वारसा अधिवेशनाच्या ४७ व्या सत्रादरम्यान, आंतरराष्ट्रीय स्मारके आणि स्थळे परिषदेने भारताचा प्रवेश पुढे ढकलण्याची शिफारस केली नव्हती, असे म्हणत की, "हे डझनभर भौगोलिकदृष्ट्या विखुरलेले किल्ले ... एकात्मिक लष्करी संरक्षण प्रणाली म्हणून कसे कार्य करतात हे खात्रीपूर्वक सिद्ध करण्यात अपयशी ठरते."[७] तथापि, आंतरराष्ट्रीय प्रतिनिधींच्या पाठिंब्यासह भारताच्या राजनैतिक प्रतिसादामुळे नामांकन अधिकृतपणे जागतिक वारसा स्थळ म्हणून नोंदवण्यात आले.[८]
किल्ल्यांची यादी
[संपादन]
.jpg)
.jpg){kind=small}
संदर्भ
[संपादन]- ↑ UNESCO World Heritage Centre. "Maratha Military Landscapes of India". whc.unesco.org (इंग्रजी भाषेत). 2025-07-11 रोजी पाहिले.
- ↑ "Serial Nomination of Maratha Military Architecture in Maharashtra". UNESCO World Heritage Centre. May 8, 2022 रोजी मूळ पान पासून संग्रहित. 3 June 2022 रोजी पाहिले.
- ↑ ""Maratha Military Landscapes of India" will be India's nomination for recognition as UNESCO World Heritage List for the year 2024-25". www.pib.gov.in. 2025-04-17 रोजी मूळ पानापासून संग्रहित. 2025-07-12 रोजी पाहिले.
- ↑ "India: "Maratha Military Landscapes of India" will be India's nomination for UNESCO World Heritage List". Asia News Monitor. 2 February 2024. ProQuest 2920612628. 12 July 2025 रोजी पाहिले.
- ↑ "Unesco team to visit forts nominated for World Heritage Site tag in Oct". The Times of India. 2024-09-11. ISSN 0971-8257. 2025-07-12 रोजी पाहिले.
- ↑ Mutha, Snehal (2025-02-23). "Shelar-led delegation off to Paris to obtain UNESCO heritage status for 12 forts of Shivaji". द हिंदू (इंग्रजी भाषेत). ISSN 0971-751X. 2025-07-12 रोजी पाहिले.
- ↑ Tulsian, Vrinda (9 July 2025). "Maha's Unesco label dreams for Shivaji forts stumble on technical hurdles". Hindustan Times. 12 July 2025 रोजी पाहिले.
- ↑ Tulsian, Vrinda (12 July 2025). "Int'l support helps 12 Maratha forts scoop Unesco World Heritage label". Hindustan Times. 12 July 2025 रोजी पाहिले.
