बाराबलुतेदार पद्धत

बाराबलुतेदार
सामान्य माहिती
प्रकार	ग्रामसेवा व्यवस्था
प्रदेश	महाराष्ट्र
कालखंड	यादवकाल – ब्रिटिशकाल
कार्यक्षेत्र	ग्रामीण महाराष्ट्र
सेवा संख्या	१२ बलुतेदार
मोबदला	बलुता (धान्य, शेतीमाल, वस्तू किंवा सेवा)
प्रमुख व्यवसाय	सुतार, लोहार, कुंभार, न्हावी, परीट, चांभार, महार, मांग इ.
उद्देश	गावातील आवश्यक सेवा पुरविणे
संबंधित व्यवस्था	बलुता • अलुतेदार • जजमानी व्यवस्था • ग्रामव्यवस्था
वर्तमान स्थिती	ऐतिहासिक सामाजिक-आर्थिक व्यवस्था

पारंपरिक सुतारकाम करणारा कारागीर आणि सुतारकामासाठी वापरली जाणारी पारंपरिक अवजारे

बाराबलुतेदार पद्धत ही महाराष्ट्राच्या पारंपरिक ग्रामीण समाजव्यवस्थेतील एक अनोखी सेवा आधारित आर्थिक रचना होती. यामध्ये गावातील वेगवेगळ्या १२ व्यावसायिक समुदायांनी (बलुतेदार) विशिष्ट सेवा पुरवून धान्य, वस्त्र वा शेतीमाल स्वरूपात मोबदला घेतला जात असे.

या पद्धतीतून गावातले शेतीप्रधान अर्थकारण, जातीनिहाय सामाजिक कार्यविभागणी, परस्परावलंबन आणि एकात्मता दिसून येते. "बलुतं देणं" ही संकल्पना गावकऱ्यांच्या सहजीवनाचा एक भाग होती, जी औद्योगिकीकरणा नंतर हळूहळू इतिहासजमा झाली.

आजही काही ग्रामीण भागात या पारंपरिक पद्धतीची छायाचित्रं पाहायला मिळतात आणि यावर संशोधन सुरू आहे.

बलुते म्हणजे काय?

"बलुते" या शब्दाचा अर्थ म्हणजे सेवा देणाऱ्या व्यक्तीस मिळणारा नैसर्गिक मोबदला — जो विशिष्ट कर्तव्यासाठी दिला जाई. उदाहरणार्थ, - भट पूजा करत असे, सुतार शेती अवजारे बनवत असे, तर त्याच्या मोबदल्यात धान्य, अन्न, कपडे, सणासुदीला मानपान असे मिळे.

"बाराबलुते" म्हणजे १२ महत्त्वाच्या पारंपरिक सेवा देणारे समुदाय – जे गावाच्या आर्थिक आणि सांस्कृतिक व्यवस्थेचा अविभाज्य भाग होते.

बाराबलुतेदार पद्धतीची तुलना जजमानी व्यवस्थेशी

काही अभ्यासकांनी महाराष्ट्रातील बाराबलुतेदार व्यवस्था आणि उत्तर भारतातील जजमानी व्यवस्था यांची तुलना केली आहे. तथापि, दोन्ही व्यवस्थांच्या संघटनात्मक रचनेत आणि सेवा-संबंधांच्या स्वरूपात भिन्नता असल्याचेही नमूद केले आहे.

ग्रामीण अर्थव्यवस्थेतील बाराबलुतेदार पद्धतीचे स्थान

बाराबलुतेदार पद्धती ही महाराष्ट्राच्या पारंपरिक ग्रामीण अर्थव्यवस्थेतील एक अत्यंत महत्त्वाची सेवा-आधारित प्रणाली होती. या पद्धतीनुसार, गावातील विविध व्यावसायिक समुदाय (बलुतेदार) त्यांच्या विशिष्ट कौशल्यांच्या माध्यमातून गावकऱ्यांना सेवा पुरवत आणि त्याबदल्यात धान्य, कपडे, शेतीमाल वा वस्तू स्वरूपात मोबदला घेत असत.

ही रचना कोणत्याही रोख व्यवहाराशिवाय चालत असे आणि त्यामुळे ती "वस्तुविनिमय आधारीत लोकशाही ग्रामीण अर्थव्यवस्था" म्हणून ओळखली जात असे. ही अर्थव्यवस्था सहकार्य, परस्परावलंबन आणि सामूहिक जीवनपद्धतीवर आधारलेली होती. सुतार, लोहार, नाई, धोबी, गुरव, भट, कुंभार, सोनार, महार, चांभार इत्यादी बलुतेदारांनी गावात सेवा पुरवून गावगाडा चालविला जात असे. औद्योगिकीकरणानंतर आणि नगदी अर्थव्यवस्था वाढल्यामुळे ही पद्धत कालांतराने लोप पावली, परंतु ग्रामीण भारताच्या आर्थिक आणि सामाजिक इतिहासात याचे योगदान अमूल्य आहे.

पद्धतीची पार्श्वभूमी

बाराबलुतेदार पद्धती ही महाराष्ट्रातील पारंपरिक सामाजिक व आर्थिक रचना होती, जी विशेषतः पेशवेकालीन व मराठा काळात अधिक दृढ झाली होती. या पद्धतीचा पाया शेतीप्रधान समाजव्यवस्था आणि व्यवसायाधारित जातपद्धती होती.

गावातील प्रत्येक प्रमुख कौशल्य व सेवा विशिष्ट समुदायाच्या हातात होती. हे समुदाय त्या-त्या क्षेत्रातील विशेषज्ञ असत आणि त्यांचे कार्य गावाच्या आवश्यक सेवांशी निगडीत असे.

या पद्धतीपूर्वी ग्रामपंचायत प्रणाली अस्तित्वात नव्हती; गावातील व्यवहार हे बलुतेदार, पटेल, कोतवाल यांच्याद्वारे चालवले जात. त्यातूनच बलुतेदार पद्धती ही एक लोकशाही व परस्परावलंबी आर्थिक यंत्रणा म्हणून विकसित झाली.

या पद्धतीचा उदय सामूहिक जीवनपद्धती, पारंपरिक ज्ञान, आणि गावकेंद्रित अर्थकारण यावर आधारलेला होता. औद्योगिकीकरणानंतर व इंग्रज काळात या व्यवस्थेला हळूहळू ऱ्हास आला.

इतिहास

बाराबलुतेदार पद्धतीचा इतिहास मध्ययुगीन भारत|मध्ययुगीन कालखंड आणि विशेषतः मराठा साम्राज्य व पेशवे युगाशी संबंधित आहे. महाराष्ट्रात ही सेवा-आधारित सामाजिक रचना कृषीप्रधान गावांमध्ये दृढपणे प्रस्थापित झाली.

शिवाजी महाराज यांच्या स्वराज्य स्थापनेनंतर, स्थानिक प्रशासन आणि ग्रामीण व्यवस्था यामध्ये गावकेंद्रित यंत्रणेला अधिक महत्त्व देण्यात आले. गावगुंड, देशमुख, पटेल, कोतवाल यांच्यासोबत बलुतेदार हे देखील एक प्रमुख घटक होते, जे गावातील सेवा आणि कामकाज सुरळीत ठेवत.

पेशवे कालखंडात ही पद्धत अधिक औपचारिक व स्थिर स्वरूपात रूजली. बलुतेदारांना दरवर्षी पिकांनंतर धान्य, वस्त्रे, फळे व इतर वस्तूंमध्ये 'बलुतं' दिलं जात असे. ही परंपरा वस्तुविनिमयाधिष्ठित आणि आपसातील परस्परावलंबनावर आधारित होती. ब्रिटिश कालखंडात ही पद्धत हळूहळू बदलत गेली आणि नगदी अर्थव्यवस्थेच्या आगमनामुळे काही बलुते लोप पावली.

शेतीप्रधान समाज आणि सेवा-देणारी जातपद्धती

बाराबलुतेदार पद्धती महाराष्ट्रातील पारंपरिक शेतीप्रधान ग्रामीण समाजरचनेचा एक महत्त्वाचा भाग होती.बहुतेक गावांमध्ये शेती हा मुख्य व्यवसाय होता आणि त्या शेतीस पूरक असलेल्या सेवा विशिष्ट व्यावसायिक समुदायांकडून (बलुतेदार) दिल्या जात असत.

प्रत्येक बलुतेदाराला एक विशिष्ट कार्य सोपवले गेलेले असे — उदा. सुताराने शेतीच्या अवजारी बनवणे, लोहाराने नांगर तयार करणे, गुरवाने देवपूजा करणे व कुंभाराने भांडी घडवणे.  

ही कामे जातपात आधारित सामाजिक विभागणीनुसार ठरलेली असत. त्यामुळे सेवा आणि व्यवसाय हे जातवर्गीकरण प्रणालीशी निगडीत होते. ही सेवा-व्यवस्था वस्तुविनिमय आधारीत अर्थव्यवस्था, समूहकेंद्रित कामकाज आणि अस्पृश्यता व सामाजिक भेदभाव यांचा मिलाफ होती — जरी ती परस्परावलंबी स्वरूपात अस्तित्वात होती, तरी तिच्यामध्ये असमतोलही दिसून येतो.

ग्रामपंचायतपूर्वीची स्वरचना

बाराबलुतेदार पद्धती ही आधुनिक ग्रामपंचायत यंत्रणेच्या आधीची सामाजिक आणि आर्थिक रचना होती.

• पूर्वीच्या ग्रामीण भारतात ग्रामसभा, गावपाटील, कोतवाल, बलुतेदार, देशमुख आणि देशपांडे हे मिळून गाव चालवत असत. यामध्ये निर्णयप्रक्रिया ही पारंपरिक लोकशाहीसदृश स्वरूपाची होती.

गावपाटील हा प्रमुख व्यक्ती असे. गावकऱ्यांच्या वतीने तो महसूल प्रशासन, करसंकलन आणि सरकारी संपर्क साधत असे. त्यासोबतच कोतवाल हा कायदा व सुव्यवस्थेचा प्रमुख असत. बलुतेदार हे शेती, पूजाविधी, व्यापार, घरकाम, शारीरिक सेवा इ. गोष्टींची जबाबदारी घेत. या व्यवस्थेचा ढाचा असा होता की, गावाची बहुतेक गरज हेच स्थानिक समुदाय भागवत. ग्रामपंचायत ही संकल्पना भारतात १९५९ मध्ये सुरू झाली, पंचायतराज कायद्यानंतर. त्याआधीपर्यंत ही पारंपरिक यंत्रणा गावस्वराज्य म्हणून कार्यरत होती.

बलुतेदारांची कार्यविभागणी

बाराबलुतेदार पद्धतीतील प्रत्येक बलुतेदाराचा विशिष्ट सेवा कार्यभाग असायचा. खाली प्रमुख बलुतेदार व त्यांची कार्ये दिली आहेत:

बलुतेदार	कार्य
सुतार	घरबांधणी, शेतीची अवजारे, लाकडी साहित्य
लोहार	लोखंडी हत्यारे, नांगर, कुऱ्हाड, फावडे
नाव्ही	दाढी, केस कापणे, सण-कार्यक्रमातील उपस्थिती
धोबी	कपडे धुणे, सणासुदीचे वस्त्र सेवा
कुंभार	मातीची भांडी, हांडे, माठ, दिवे तयार करणे
गुरव	मंदिर सेवा, अभिषेक, नित्यपूजा
भट	धार्मिक विधी, पूजा, मंत्रपठण
चांभार	पायातलं साहित्य (चप्पल, सांडल), विणकाम
सोनार	दागिने बनविणे व दुरुस्ती
महार	गावकऱ्यांना बातमी पोहोचवणे, शासकीय कागदपत्रे वाहतूक
गवळी	दूध, लोणी, तूप पुरवठा
कोळी, कुणबी	मासेमारी, शेती जलसंपत्तीशी संबंधित काम

वरील बलुतेदार पद्धतीने गावातील प्रत्येक सेवा पूरक व अनिवार्य होती. ही परस्परावलंबी रचना गावगाडा टिकवून ठेवण्यास मदत करत असे.

बारा-बलुते कोण? (मुख्य १२ बलुते)

बलुतेदार सेवा

1. भट: पूजा विधी
2. गुरव: मंदिर सेवा
3. सोनार: दागिने तयार करणे
4. सुतार: घर, शेती अवजारे तयार करणे
5. लोहार: हत्यारे व अवजारे
6. कुंभार: मातीची भांडी
7. चांभार: चपला, पायतान तयार करणे
8. नाव्ही: केस कापणे, दाढी
9. धोबी: कपडे धुणे
10. गवळी: दूधपुरवठा
11. कोळी,कुणबी: मासेमारी, शेती करणे
12. महार: माहिती पोहोचवणे, गावकामे

(काही भागात भिल्ल, मांग, ढवळे यांचा समावेश असतो)

सामाजिक स्वरूप

बाराबलुतेदार पद्धती हे ग्रामीण महाराष्ट्रातील एक परस्परावलंबी सामाजिक आणि आर्थिक रचनाचक्र होते. या व्यवस्थेमध्ये प्रत्येक समुदायाची विशिष्ट जबाबदारी ठरलेली होती, आणि संपूर्ण गाव एकमेकांवर अवलंबून असायचा.

अ) आपसातील परस्परावलंबन

गावातील प्रत्येक सेवा – उदा. शेतीसाठी अवजारे, पूजेसाठी ब्राह्मण, कपड्यांसाठी धोबी, घरासाठी सुतार – या सगळ्या सेवा विशिष्ट बलुतेदार समुदायांकडून दिल्या जात.या समुदायांनी आपले कौशल्य गावासाठी अर्पण केलं आणि त्याबदल्यात ‘बलुतं’ स्वरूपात अन्नधान्य, कपडे, वस्त्र मिळालं. ही एक प्रकारे सामूहिक जीवनव्यवस्था आणि नैसर्गिक विनिमय व्यवहार होता.बाराबलुतेदार पद्धत महाराष्ट्राच्या ग्रामीण समाजात व्यवसायाचे जातीनिहाय वाटप दर्शवते. ही परंपरा मुख्यतः शेतीला पूरक सेवांच्या आधारे समाज रचनेत स्थिरावली होती.

ब) जातिनिहाय विभागणी

सेवा पद्धती ही जातिव्यवस्था|जातिनिहाय सामाजिक विभागणीवर आधारित होती. बलुतेदारांची जात समाजाने स्वीकारलेली असायची आणि ती पिढ्यान्‌पिढ्या चालत असायची. जातीनुसार व्यवसाय ठरलेला असल्यामुळे व्यक्तींच्या कौशल्यांची मर्यादा देखील ठरवली गेली होती, ज्यामुळे सामाजिक गतिशीलता अपुरी राहिली.

क) ग्रामजीवनातील भूमिका

बलुतेदार पद्धतीने गावगाडा नीट चालवला जात असे. अन्न, वस्त्र, निवारा, आरोग्य, धार्मिक विधी – या प्रत्येक घटकात कोणत्या ना कोणत्या बलुतेदाराचा हात असायचा. यामुळे ही पद्धत केवळ आर्थिक नाही, तर सामाजिक एकात्मतेचा आणि ग्रामस्वराज्य योजनेचा पाया ठरत असे.,

आर्थिक रचना

बाराबलुतेदार पद्धतीची आर्थिक रचना ही वस्तुविनिमय अर्थव्यवस्था म्हणून ओळखली जात होती. गावकऱ्यांकडून विविध सेवा पुरवणाऱ्या बलुतेदारांना त्याबदल्यात धान्य, फळे, कपडे किंवा इतर वस्तू स्वरूपात मोबदला दिला जात असे. ही पद्धत पूर्णपणे रोख व्यवहाराशिवाय कार्यरत होती.

अ) उतार / दिंडी देऊन सेवा

बलुतेदार सेवकाला दिला जाणारा मोबदला उतार किंवा दिंडी म्हणून ओळखला जाई. हा मोबदला बहुधा वर्षातून एकदा, मुख्यत: कापणीच्या हंगामानंतर दिला जात असे. उतारामध्ये धान्याची मोजणी ‘पायली’, ‘शेर’, ‘रट्टा’ यासारख्या स्थानिक मापात केली जाई. काही गावांमध्ये या सेवा रजिस्टर स्वरूपात गावकऱ्यांनी ठरवून दिलेल्या नियमांनुसार दिल्या जात.

ब) धान्य / वस्त्र / फळे यांचा मोबदला

बलुतेदारांच्या कामांबदल्यात शेतकरी धान्य (भात, नाचणी), सणासुदीची वस्त्रे, उकडलेली फळे, शिळं अन्न, सडा/पाण्याचे भांडे इत्यादी. स्वरूपात देणग्या देत. ही मोबदला पद्धत समाजात एकत्रित जीवनपद्धतीला चालना देत असे.

क) रोख रक्कम नसेच

या व्यवस्थेमध्ये रोखी व्यवहार फारसे नव्हते. तेव्हाच्या काळात रोख व्यवहार मुख्यत:- कररूपी सरकारकडे किंवा व्यापाऱ्यांशी होत असत, पण गावातील बलुतेदार व्यवहार वस्तूंच्या आधारेच ठरत. ही पद्धत आधुनिक काळात आर्थिक शास्त्रात "Gift Economy" किंवा "Non-Monetized Community Exchange" म्हणून ओळखली जाते.

हळूहळू विस्मरणात जात चाललेली परंपरा

बाराबलुतेदार पद्धती ही महाराष्ट्राच्या पारंपरिक ग्रामीण अर्थव्यवस्थेचा कणा होती, परंतु औद्योगिकीकरण आणि आधुनिक विकासाच्या प्रक्रियेमुळे ही पद्धत हळूहळू लोप पावत गेली.

अ) औद्योगिकीकरण

१९५० नंतरच्या औद्योगिक धोरणांमुळे शहरांकडे स्थलांतर वाढले आणि ग्रामसेवक व्यवसायांची गरज कमी झाली. औद्योगिक कारखाने, बाजारव्यवस्था, आणि मोबदल्याच्या रोखी पद्धतीमुळे वस्तुविनिमय पद्धतीचा ऱ्हास झाला. बलुतेदार समुदायाने हळूहळू शेतीमजुरी, कंत्राटी कामे वा शहरांत मजूरी सुरू केली.

ब) आधुनिक यंत्रसामग्री

सुतार, लोहार, चांभार यांची परंपरागत कामं यंत्रांनी घेतली. शेतीसाठी ट्रॅक्टर, नांगरणी यंत्र, रोप लावणी मशीन आल्यामुळे बलुतेदारांची गरज कमी झाली. प्लास्टिक, स्टील आणि तयार कपड्यांमुळे कुंभार, धोबी, चांभार यांचे व्यवसायही झपाट्याने कमी झाले.

क) गावपातळीवर बदललेली गरज

गावांची जीवनशैली बदलली आहे. शेतीतील अवलंबित्व कमी झाले, पूजा विधी सोपवले गेले, वस्त्रधारण सुलभ झाली आणि लोकांच्या गरजा शहरांप्रमाणे झपाट्याने बदलल्या. या बदलाने अनेक पारंपरिक बलुतेदार वंशांनी आपला पारंपरिक व्यवसाय सोडून दिला.

कोकणातील खडीकोळवण पुरातन बलुतेदार

खडीकोळवण ता. संगमेश्वर, जि. रत्‍नागिरी हे कोकणातील एक पारंपरिक आणि सांस्कृतिकदृष्ट्या समृद्ध गाव आहे. इथे आजही बाराबलुतेदार पद्धतीचे काही अंश स्थानिक जीवनशैलीत आढळतात.

अ) कोकणातील बलुते प्रणाली

कोकण विभागात बाराबलुते पद्धतीचे स्थानिक रूप अधिक नैसर्गिक वातावरणाशी संलग्न होते. भातशेती, गरम पाण्याचे झरे, आणि जंगलसंपत्तीमुळे काही बलुतेदारांची कामं भिन्न स्वरूपात विकसित झाली होती — उदा. - गवळी हा केवळ दूधपुरवठा करणारा नसून गायी-रेघांच्या देखरेखीचाही प्रमुख होता. - गुरव, भट, व कोळी हे धार्मिक व निसर्गसंपत्तीशी निगडीत कार्य करीत. - महार, ढवळे, मांग यांना देखील विशेष समाजोपयोगी जबाबदाऱ्या असत.

ब) खडीकोळवण गावातील पारंपरिक बलुतेदार

खडीकोळवण गावात आजही काही बलुतेदारांची नावे, आडनावे व कुटुंबे ओळखली जातात. या गावात पारंपरिक बलुतेदार समुदायांमध्ये खालीलांचा समावेश होता:

बलुतेदार	पारंपरिक कार्य
सुतार	लाकडी शेती अवजारे, घरबांधणी
लोहार	नांगर, कोयते तयार करणे
कुंभार	मातीची भांडी, गाडगे, दिवे
चांभार	पायातलं साहित्य (चप्पल)
नाव्ही	दाढी, सण-कार्य सेवा
धोबी	कपडे धुणे, शुद्धता राखणे
भट	पूजा, संस्कार, श्राद्धकर्म
गुरव	मंदिर सेवा, देवीदासपंथ
महार	बातमी पोचवणे, शेवटचे संस्कार
कुणबी	शेती करणे

या सर्वांनी गावच्या अर्थकारणात व सामाजिक रचनेत महत्त्वाची भूमिका बजावली. आज काही घराण्यांनी व्यवसाय बदलले आहेत, परंतु इतिहासात त्यांचे योगदान अमूल्य होते.

आजच्या काळात अभ्यासयोग्य संकल्पना

बाराबलुतेदार पद्धत ही केवळ ऐतिहासिक नाही, तर आजही अभ्यासाच्या दृष्टीने अत्यंत उपयुक्त आहे. अशा पद्धतीच्या अभ्यासातून स्थानीय अर्थव्यवस्थेतील परस्परावलंबन, शेतीप्रधान व्यवस्थेची गरज, आणि सामाजिक एकात्मता यांविषयी अंतर्दृष्टी मिळते.

भारत सरकारच्या ग्रामीण विकास धोरणांमध्ये – विशेषतः - स्थानिक उत्पादन केंद्रित आत्मनिर्भर भारत अभियानात, अशी परंपरा उपयुक्त ठरू शकते. हे मॉडेल sustainable livelihood, community-based micro-economy आणि local self-reliance या आधुनिक सिद्धांतांशी सुसंगत आहे.

सामुदायिक अर्थव्यवस्थेचा आदर्श

बाराबलुतेदार पद्धती ही एक पारंपरिक "सामुदायिक अर्थव्यवस्था (Community Economy)" होती. त्यामध्ये कोणताही व्यावसायिक वर्ग 'विनाशुल्क' सेवा देत नसे – प्रत्येकाच्या श्रमाला गावात मान आणि मोबदला मिळत असे.

ही संकल्पना आजच्या sharing economy, co-operative models, आणि non-monetized social contribution संकल्पनांशी मिळती-जुळती आहे. ग्रामीण अर्थव्यवस्थेतील समाजाभिमुखतेचा आदर्श म्हणून याचा अभ्यास विकसनशील देशांतील ग्रामीण पुनर्रचना धोरणांसाठी उपयुक्त ठरतो.

चित्रदालन

• 
  पारंपरिक लोहारकाम
• 
  पारंपरिक सुतारकाम आणि अवजारे
• 
  पारंपरिक कुंभारकाम
• 
  कोकणातील पारंपरिक शेती आणि बैलजोडी
• 
  बैलांच्या साहाय्याने पारंपरिक नांगरणी
• 
  महार समाजातील महिलांचे ऐतिहासिक छायाचित्र