फूलबासन बाई यादव
,_in_New_Delhi_on_March_08,_2010.jpg)
| लिंग | महिला  |
|---|---|
| नागरिकत्व | भारत |
| जन्म तारीख | ५ डिसेंबर 1969 |
| व्यवसाय | शैक्षणिक व्यक्ती, सामाजिक कार्यकर्ता |
| पुरस्कार | सामाजिक कार्यामध्ये पद्मश्री, जमनालाल बजाज पुरस्कार, नारी शक्ती पुरस्कार |
फुलबासन बाई यादव (जन्म : ५ डिसेंबर, १९६९) या एक भारतीय समाजसेविका आणि 'माँ बमलेश्वरी जनहित कारी समिती' या स्वयंसेवी संस्थेच्या संस्थापक आहेत. भारतातील छत्तीसगड मधील आर्थिक आणि सामाजिकदृष्ट्या मागासलेल्या महिलांच्या विकासासाठी त्यांनी केलेल्या कार्यासाठी त्या ओळखल्या जातात.[१][२][३] भारत सरकारने २०१२ मध्ये त्यांना चौथ्या सर्वोच्च नागरी सन्मानाने, पद्मश्री पुरस्काराने सन्मानित केले.[४] त्या 'व्हिजन इंडिया फाउंडेशन'च्या मार्गदर्शक म्हणूनही काम पाहतात.[५] कौन बनेगा करोडपती (सीझन १२) च्या 'कर्मवीर' विशेष भागात त्या अभिनेत्री रेणुका शहाणे यांच्यासोबत सहभागी झाल्या होत्या.
चरित्र
[संपादन]"आम्ही अशा अनेक रात्री पाहिल्या आहेत जेव्हा आम्हाला अन्नाच्या एका कणाशिवाय उपाशी पोटी झोपावे लागले. भूक आणि गरिबीच्या वेदना अनुभवल्यानंतर मी केवळ माझीच नाही, तर आजूबाजूला राहणाऱ्या अशा सर्व कुटुंबांची परिस्थिती सुधारण्याची शपथ घेतली; आणि मी तुम्हाला सांगते, आपल्या राज्यात असे असंख्य लोक आहेत," असे फुलबासन बाई यादव त्यांच्या सुरुवातीच्या दिवसांबद्दल सांगतात.[३]
फुलबासन बाई यादव यांचा जन्म ५ डिसेंबर १९७० रोजी भारतीय राज्य छत्तीसगडमधील राजनांदगाव जिल्ह्यातील सुकुलदैहान या दुर्गम खेड्यात, अत्यंत कमी आर्थिक संसाधने असलेल्या सामाजिकदृष्ट्या मागास कुटुंबात झाला.[२][१] त्यांचे वयाच्या १० व्या वर्षी बालपणीच लग्न झाले होते[२] आणि त्यांचे शिक्षण केवळ सातवीपर्यंत झाले आहे.[३] यादव यांच्या सामाजिक कारकिर्दीची सुरुवात त्यांनी जिल्ह्यातील बचत गटांच्या उपक्रमांमध्ये भाग घेण्यापासून झाली. त्यानंतर लवकरच त्यांनी स्वतःचे 'प्रज्ञा महिला समूह', 'किराया भंडार', 'बाजार ठेका' यांसारखे गट स्थापन केले आणि दारिद्र्यरेषेखालील (BPL) लोकांसाठी धान्य वाटपाची रास्त धान्य दुकाने सुरू केली.[२] पुढे त्यांनी या सर्व उपक्रमांचे एकत्रीकरण करून 'माँ बमलेश्वरी जनहित कार्य समिती' ही स्वयंसेवी संस्था स्थापन केली.[६][३] तेव्हापासून या संस्थेची व्याप्ती वाढली असून, त्यात आता १२,००० महिला बचत गटांचा समावेश आहे आणि एकूण सदस्य संख्या २,००,००० हून अधिक आहे.[७][३][८][९] प्रत्येक व्यक्तीकडून २ रुपये जमा करून संस्थेने १५० दशलक्ष रुपयांचा (अंदाजे ३ दशलक्ष अमेरिकन डॉलर्स) निधी उभा केला आहे.[३] हे सहभागी गट आरोग्य कार्यक्रम, शिक्षण, स्वच्छता आणि सामाजिक सुधारणा यांसारख्या उपक्रमांमध्ये गुंतलेले आहेत. ते नियमितपणे पोलिओ लसीकरण शिबिरे घेतात, त्यांनी शाळा आणि अंगणवाड्या उघडल्या आहेत, 'बाल भोज' सारखे अन्न कार्यक्रम आयोजित करतात, महिलांसाठी शिलाई केंद्रांसारखे उपजीविकेचे कार्यक्रम सुरू केले आहेत[६] आणि बालविवाहाविरुद्ध मोहीम चालवतात.[२] ५४ मुले दत्तक घेतलेल्या या संस्थेचा विस्तार संपूर्ण छत्तीसगडमध्ये आहे आणि त्यांनी 'शराब बंदी' (दारूबंदी) सारख्या सामाजिक मोहिमा सुरू केल्या आहेत.[९] या मोहिमेद्वारे राज्यातील २५० दारूची दुकाने बंद करण्यात त्यांना यश आल्याचे सांगण्यात येते.
राजस्थान सरकारने या संस्थेला स्त्री भ्रूणहत्येविरुद्धच्या मोहिमेसाठी 'ब्रँड ॲम्बेसेडर' म्हणून नियुक्त केले आहे.[३] यादव यांना त्यांच्या प्रयत्नांमध्ये अनेक अडथळ्यांचा सामना करावा लागला. कामावरून घरी येण्यास उशीर झाला असता त्यांच्या पतीने त्यांना मारहाण केल्याच्या आणि घरात प्रवेश नाकारल्याच्याही घटना घडल्या.[३] मात्र, त्या डगमगल्या नाहीत आणि पुरुषप्रधान समाजात अखेर ग्रामसभांमध्ये महिलांचा सहभाग मिळवून देण्याचे श्रेय त्यांच्या संस्थेला दिले जाते. राजकीय वकिलीद्वारे या गटाने २५० हून अधिक बालविवाह रोखण्यात यश मिळवले आहे.[३] त्या आपले विचार मांडण्यासाठी विविध चर्चासत्रांमध्ये सहभागी होतात आणि अनेक ठिकाणी त्यांनी बीजभाषणेही दिली आहेत.[७]
फुलबासन बाई यादव यांचे पती व्यवसायाने पशुपालक आहेत[३] आणि या दांपत्याला चार मुले आहेत.[८]
पुरस्कार आणि सन्मान
[संपादन]महिला सक्षमीकरणासाठी केलेल्या प्रयत्नांबद्दल फुलबासन यादव यांना २००४ मध्ये छत्तीसगड सरकारचा 'मिनीमाता अलंकरण' पुरस्कार मिळाला. त्यानंतर २००८ मध्ये त्यांना जमनालाल बजाज पुरस्कार[२] आणि झी एंटरटेनमेंट एंटरप्राइजेस कडून 'झी टीव्ही अस्तित्व' पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आले.[६][३] २०१० मध्ये त्यांना भारत सरकारचा 'कन्नगी स्त्री शक्ती पुरस्कार'[३] आणि 'सद्गुरू ज्ञानानंद राष्ट्रीय पुरस्कार' असे दोन पुरस्कार मिळाले.[६] पुढील वर्षी, २०११ मध्ये, त्यांनी समाजसेवा श्रेणीतील (अमोदिनी पुरस्कार) 'गॉडफ्रे फिलिप्स नॅशनल ब्रेव्हरी अवॉर्ड्स' जिंकला.[१०][११] २०१२ मध्ये भारत सरकारने त्यांना पद्मश्री पुरस्काराने सन्मानित केले. छत्तीसगढ सरकारने यादव यांची 'जननी सुरक्षा योजना' या मातृत्व कार्यक्रमासाठी 'ब्रँड ॲम्बेसेडर' म्हणून नियुक्ती केली आहे.[३] २०१४ मध्ये त्यांना भगवान महावीर फाउंडेशनतर्फे दिला जाणारा 'महावीर पुरस्कार' देखील प्राप्त झाला आहे.[१२]
संदर्भ
[संपादन]- 1 2 "Chhattisgarh Top News". Chhattisgarh Top News. 2012. 10 December 2014 रोजी मूळ पान पासून संग्रहित. 4 December 2014 रोजी पाहिले.
- 1 2 3 4 5 6 "Jamnalal Bajaj Award". Jamnalal Bajaj Foundation. 2008. 17 October 2014 रोजी मूळ पान पासून संग्रहित. 4 December 2014 रोजी पाहिले.
- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 "TIE Nagpur". TIE Nagpur. 2012. 20 December 2014 रोजी मूळ पान पासून संग्रहित. 4 December 2014 रोजी पाहिले.
- ↑ "Padma Shri" (PDF). Padma Shri. 2014. 19 October 2017 रोजी मूळ पान (PDF) पासून संग्रहित. 11 November 2014 रोजी पाहिले.
- ↑ "Team | Vision India Foundation". 19 December 2014. 22 September 2020 रोजी मूळ पान पासून संग्रहित. 7 August 2019 रोजी पाहिले.
- 1 2 3 4 "Daily Bhaskar". Daily Bhaskar. 4 March 2013. 7 December 2014 रोजी मूळ पान पासून संग्रहित. 4 December 2014 रोजी पाहिले.
- 1 2 "CHAI". CHAI. 2014. 28 March 2014 रोजी मूळ पान पासून संग्रहित. 4 December 2014 रोजी पाहिले.
- 1 2 "Utkal Yadav Mahasabha". Utkal Yadav Mahasabha. 2014. 26 December 2014 रोजी मूळ पान पासून संग्रहित. 4 December 2014 रोजी पाहिले.
- 1 2 "TOI". TOI. 23 November 2012. 4 December 2014 रोजी पाहिले.
- ↑ "Moovyshoovy". Moovyshoovy. 2011. 11 December 2014 रोजी मूळ पान पासून संग्रहित. 4 December 2014 रोजी पाहिले.
- ↑ "Godfrey Phillips". India Info Online. 2011. 4 December 2014 रोजी पाहिले.
- ↑ "BMF". BMF. 2014. 8 December 2014 रोजी मूळ पान पासून संग्रहित. 4 December 2014 रोजी पाहिले.