फील्ड मार्शल

military rank
उपवर्ग	सैन्याधिकारी
Next lower rank	जनरल

फील्ड मार्शल (लघुरूप: 'FM') हे सर्वात वरिष्ठ लष्करी पद आहे, जे जनरल श्रेणीच्या अधिकाऱ्यांपेक्षाही वरचे असते.

अनेक देशांमध्ये ऐतिहासिकदृष्ट्या, फील्ड मार्शल पदावरील बढतीसाठी एखाद्या जनरलने विलक्षण लष्करी कामगिरी (उदा. युद्धात विजय) करणे आवश्यक असते. तथापि, या पदाचा वापर ऐतिहासिक काळात विभागीय (डिव्हिजनल) कमांड श्रेणी आणि ब्रिगेड कमांड श्रेणी म्हणून देखील केला गेला आहे.

उगम

या संज्ञेचा उगम मध्ययुगाच्या सुरुवातीच्या काळातील आहे. फ्रँकिश राजांच्या काळात याचा मूळ अर्थ 'राजाच्या घोड्यांचा राखणदार' असा होता (मूळ प्राचीन जर्मन शब्द Marh-scalc, अर्थ: घोड्याचा सेवक). त्या काळी 'सेवक' या अर्थाने वापरले जाणारे शब्द कधीकधी 'दुय्यम अधिकारी' किंवा तत्सम पदांसाठी वापरले जात असत. १६०० च्या दशकापासून पवित्र रोमन साम्राज्य आणि फ्रान्सच्या राज्यामध्ये अनुक्रमे 'फेल्डमार्शल' आणि मारेखाल द कॅम्प नावाचे अधिकारी अस्तित्वात होते. फील्ड मार्शलसाठी वापरल्या जाणाऱ्या पदनामांत वैविध्य आढळते; उदाहरणादाखल "मार्शल" आणि "फील्ड मार्शल जनरल" ही नावे सांगता येतील. राष्ट्रकुल देशांमध्ये आणि मध्यपूर्वेतील अनेक देशांच्या हवाई दलात या पदाच्या समकक्ष पद 'मार्शल ऑफ द एअर फोर्स' हे असते (याचा गोंधळ 'एअर मार्शल' या पदाशी करू नये). नौदले सहसा भूदल किंवा हवाई दलाची नामपद्धती वापरत नाहीत; तिथे या समकक्ष पदासाठी "फ्लीट ॲडमिरल," "ग्रँड ॲडमिरल" किंवा "ॲडमिरल ऑफ द फ्लीट" अशा पदव्या वापरल्या जातात. फील्ड मार्शलचे पारंपारिक आणि वैशिष्ट्यपूर्ण चिन्ह म्हणजे त्यांचा 'राजदंड' (Baton) होय. आजच्या काळात हा राजदंड केवळ शोभेचा अलंकार मानला जातो आणि तो अत्यंत सुशोभित असू शकतो. असे असले तरी, हे पदचिन्ह राजदंडच असावे असे बंधन नाही (उदा. १९९१ नंतरचा रशिया आणि माजी सोव्हिएत युनियनमध्ये राजदंडाऐवजी 'मार्शल स्टार' नावाचा रत्नजडित तारा वापरला जातो).

भारत

मुख्य लेख: फील्ड मार्शल (भारत)

'फील्ड मार्शल' हे भारतीय भूदलातील सर्वोच्च प्राप्त करण्यायोग्य पद आहे. हे एक औपचारिक किंवा युद्धकालीन पद मानले जाते. आतापर्यंत केवळ दोन भारतीय लष्करी अधिकाऱ्यांना या पदाने सन्मानित करण्यात आले आहे. १९७१ च्या बांगलादेश मुक्तियुद्धात पाकिस्तानविरुद्ध भारतीय लष्कराचे यशस्वी नेतृत्व केल्याबद्दल १९७३ मध्ये सॅम माणेकशॉ यांना या पदावर बढती देण्यात आली. त्यानंतर १९८६ मध्ये के. एम. करिअप्पा यांना हे पद प्रदान करण्यात आले. १९४७-४८ च्या काश्मीर युद्धाच्या वेळी भारतीय लष्कराच्या 'वेस्टर्न कमांड'चे प्रमुख म्हणून त्यांनी पाकिस्तानी आक्रमण परतवून लावले होते, तसेच ते भारतीय लष्कराचे पहिले भारतीय 'कमांडर-इन-चीफ' (सरसेनापती) होते. त्यांच्या या प्रदीर्घ सेवेचा गौरव म्हणून त्यांच्या निवृत्तीनंतर अनेक वर्षांनी त्यांना हा सन्मान देण्यात आला.^[१]

पदचिन्हे

(ऑस्ट्रेलियाई भूदल)^[२]
Fil marsyal
(रॉयल ब्रुनेई भूदल)^[३]
Yefīlidi marishali jēnērali
(इथिओपियन भूदल)^[४]
(घाना भूदल)^[५]
फ़ील्ड मार्शल
(भारतीय भूदल)^[६]
Fil marsyal
(मलेशियाई भूदल)^[७]
(न्यू झीलंड भूदल)^[८]
(नायजेरियन भूदल)^[९]
फील्ड मारशल
(पाकिस्तान भूदल)^[१०]
(श्रीलंका भूदल)^[११]
(ब्रिटीश भूदल)^[१२]

संदर्भ

↑ "Did You Know That Only 3 People Have Been Given The Highest Ranks In The Indian Armed Forces?". 24 फेब्रुवारी 2016. 4 जानेवारी 2017 रोजी मूळ पानापासून संग्रहित.
↑ "Badges of rank" (PDF). defence.gov.au. Department of Defence (Australia). 1 September 2006 रोजी मूळ पानापासून संग्रहित (PDF). 31 May 2021 रोजी पाहिले.
↑ "Akta angkatan bersenjata diraja Brunei (Penggal 149)" (PDF). agc.gov.bn (मलय भाषेत). 16 December 2013. pp. 1999–2000. 23 November 2018 रोजी मूळ पानापासून संग्रहित (PDF). 14 July 2021 रोजी पाहिले.
↑ "Ethiopia introduces its first Field Marshal rank amid changes to insignia". ethiopiancitizen.com. 8 January 2022. रोजी मूळ पानापासून संग्रहित10 January 2022. 10 January 2022 रोजी पाहिले.CS1 maint: unfit url (link)
↑ Ofcansky, Thomas P. (1995). "National Security". In Berry, LaVerle Bennette (ed.). Ghana: a country study. Area Handbook (3rd ed.). Washington, D.C.: Library of Congress. p. 284. LCCN 95018891. 25 October 2021 रोजी मूळ पानापासून संग्रहित. 19 October 2021 रोजी पाहिले.
↑ "Indian Army Rank Badges". indianarmy.nic.in. Indian Army. 27 May 2021 रोजी मूळ पानापासून संग्रहित. 27 May 2021 रोजी पाहिले.
↑ "Pangkat". mafhq.mil.my (मलय भाषेत). Malaysian Armed Forces. 29 April 2020 रोजी मूळ पान पासून संग्रहित. 4 June 2021 रोजी पाहिले.
↑ "Badges of Rank". nzdf.mil.nz. New Zealand Defence Force. 3 July 2020 रोजी मूळ पान पासून संग्रहित. 11 June 2021 रोजी पाहिले.
↑ Smaldone, Joseph P. (1992). "National Security". In Metz, Helen Chapin (ed.). Nigeria: a country study. Area Handbook (5th ed.). Washington, D.C.: Library of Congress. pp. 296–297. LCCN 92009026. 21 October 2021 रोजी मूळ पानापासून संग्रहित. 21 October 2021 रोजी पाहिले.
↑ "Pakistan Army Ranks with Salary and Insignia". pakistanforces.com. 26 January 2021. 26 January 2021 रोजी मूळ पानापासून संग्रहित. 27 May 2021 रोजी पाहिले.
↑ "Dress Regulation PDF – Part I" (PDF). army.lk. Sri Lanka Army. January 2019. pp. 10–4–10–11. 23 April 2021 रोजी मूळ पानापासून संग्रहित (PDF). 20 May 2021 रोजी पाहिले.
↑ "Rank structure". army.mod.uk. British Army. 6 April 2018 रोजी मूळ पानापासून संग्रहित. 27 May 2021 रोजी पाहिले.

[1] "Did You Know That Only 3 People Have Been Given The Highest Ranks In The Indian Armed Forces?". 24 फेब्रुवारी 2016. 4 जानेवारी 2017 रोजी मूळ पानापासून संग्रहित.

[Australia-2] "Badges of rank" (PDF). defence.gov.au. Department of Defence (Australia). 1 September 2006 रोजी मूळ पानापासून संग्रहित (PDF). 31 May 2021 रोजी पाहिले.

[Brunei_Army-3] "Akta angkatan bersenjata diraja Brunei (Penggal 149)" (PDF). agc.gov.bn (मलय भाषेत). 16 December 2013. pp. 1999–2000. 23 November 2018 रोजी मूळ पानापासून संग्रहित (PDF). 14 July 2021 रोजी पाहिले.

[Ethiopia_Army-4] "Ethiopia introduces its first Field Marshal rank amid changes to insignia". ethiopiancitizen.com. 8 January 2022. रोजी मूळ पानापासून संग्रहित10 January 2022. 10 January 2022 रोजी पाहिले.CS1 maint: unfit url (link)

[5] Ofcansky, Thomas P. (1995). "National Security". In Berry, LaVerle Bennette (ed.). Ghana: a country study. Area Handbook (3rd ed.). Washington, D.C.: Library of Congress. p. 284. LCCN 95018891. 25 October 2021 रोजी मूळ पानापासून संग्रहित. 19 October 2021 रोजी पाहिले.

[India_Army-6] "Indian Army Rank Badges". indianarmy.nic.in. Indian Army. 27 May 2021 रोजी मूळ पानापासून संग्रहित. 27 May 2021 रोजी पाहिले.

[Malaysia_Officer-7] "Pangkat". mafhq.mil.my (मलय भाषेत). Malaysian Armed Forces. 29 April 2020 रोजी मूळ पान पासून संग्रहित. 4 June 2021 रोजी पाहिले.

[NewZealand-8] "Badges of Rank". nzdf.mil.nz. New Zealand Defence Force. 3 July 2020 रोजी मूळ पान पासून संग्रहित. 11 June 2021 रोजी पाहिले.

[Nigeria-9] Smaldone, Joseph P. (1992). "National Security". In Metz, Helen Chapin (ed.). Nigeria: a country study. Area Handbook (5th ed.). Washington, D.C.: Library of Congress. pp. 296–297. LCCN 92009026. 21 October 2021 रोजी मूळ पानापासून संग्रहित. 21 October 2021 रोजी पाहिले.

[Pakistan_Army-10] "Pakistan Army Ranks with Salary and Insignia". pakistanforces.com. 26 January 2021. 26 January 2021 रोजी मूळ पानापासून संग्रहित. 27 May 2021 रोजी पाहिले.

[SriLanka_Army-11] "Dress Regulation PDF – Part I" (PDF). army.lk. Sri Lanka Army. January 2019. pp. 10–4–10–11. 23 April 2021 रोजी मूळ पानापासून संग्रहित (PDF). 20 May 2021 रोजी पाहिले.

[UK_Army-12] "Rank structure". army.mod.uk. British Army. 6 April 2018 रोजी मूळ पानापासून संग्रहित. 27 May 2021 रोजी पाहिले.

[१]

[२]

[३]

[४]

[५]

[६]

[७]

[८]

[९]

[१०]

[११]

[१२]