फर्रुख सियर
| फर्रुख सियर فرخسیار | ||
|---|---|---|
| बादशाह अल-सुलतान अल-आजम | ||
 | ||
| बादशाह फर्रुख सियर रत्न धरताना, १७१७ |
फर्रुख सियर ( फारशी: فرخسیار ; २० ऑगस्ट १६८३ – ९ एप्रिल १७१९), हे १७१३ ते १७१९ पर्यंत दहावे मुघल बादशाह होते. त्यांनी आपले काका जहांदर शाहांना पदच्युत करून सिंहासनावर आरूढ झाले. [१] ते फक्त नावापुरते बादशाह होते, सर्व प्रभावी सत्ता दोन दरबारी, सय्यद बंधुंच्या हातात होती. [२]
बालपण
[संपादन]मुहम्मद फर्रुख सियरांचे जन्म २० ऑगस्ट १६८३ (९ रमजान १०९४ हिजरी) रोजी दख्खनच्या पठारावरील औरंगाबाद शहरात त्यांची काश्मिरी आई साहिबा निस्वानांच्या पोटी झाले. [३] ते अजीमुश्शान यांचे दुसरे पुत्र, बादशाह पहिले बहादूर शाहांचे नातू आणि बादशाह औरंगजेब यांचे पणतू होते.
१६९६ मध्ये, फर्रुख सियर आपल्या वडिलांसोबत बंगालच्या मोहिमेवर गेले. औरंगजेबाने १७०७ मध्ये अजीमुश्शान यांना बंगालमधून परत बोलावले आणि फर्रुख सियर यांना प्रांताचा कार्यभार सांभाळण्याचे निर्देश दिले. फर्रुख सियरांनी आपली सुरुवातीची वर्षे बंगाल सुबहची राजधानी असलेल्या ढाका (आजच्या बांगलादेशात) शहरावर राज्य करण्यात घालवले. [४]
१७१२ मध्ये अजीमुश्शानांनी पहिले बहादूर शाहाच्या मृत्यूची आणि सत्तेसाठीच्या संघर्षाची शक्यता ओळखून फर्रुख सियरला परत बोलावले. तो अजीमाबाद (सध्याचे पाटणा, बिहार, भारत) जवळून कूच करत असतांना त्यांना मुघल बादशाहच्या मृत्यूची बातमीची समज आली. २१ मार्च रोजी, फर्रुख सियरांनी आपल्या वडिलांच्या राज्यारोहणाची घोषणा केली, त्यांच्या नावाने नाणी जारी केली आणि खुत्बा (सार्वजनिक प्रार्थना) करण्याचे आज्ञा दिले. [५] ६ एप्रिल रोजी, त्याला जुल्फिकार खान नुसरत जंगने जहांदर शाह आणि त्यांचे धाकटे भाऊ रफी-उश-शान व जहान शाह यांच्यात घडवून आणलेल्या युतीमुळे आपल्या वडिलांचा पराभव झाल्याचे समजले. जरी राजकुमारांनी आत्महत्येचा विचार केले, बंगालमधील त्यांच्या मित्रांनी त्याला परावृत्त केले. [६]
जहांदर शाहांचा पदच्युत
[संपादन]
१७१२ मध्ये, जहांदर शाह (फर्रुख सियरचे काका) यांनी फर्रुख सियरचे वडील अजीमुश्शान यांचा पराभव करून मुघल साम्राज्याच्या सिंहासनावर बसले. फर्रुख सियरांना आपल्या वडिलांच्या मृत्यूचा बदला घ्यायचा होता आणि त्यांना हुसैन अली खान (बंगालचे सुभेदार ) आणि त्यांचा भाऊ अलाहाबादचा(आजचे प्रयागराज) सुभेदार अब्दुल्ला खान यांची साथ मिळाली. [७]
जेव्हा ते अजीमाबादहून अलाहाबादला पोहोचले, तेव्हा जहांदर शाहचे लष्करी सेनापती सय्यद अब्दुल गफ्फार खान गर्देजी आणि १२,००० सैनिकांचा अब्दुल्ला खानशी संघर्ष झाला. या संघर्षामुळे अब्दुल्लाला अलाहाबाद किल्ल्यात माघार घ्यावी लागली. तथापि, गर्देजीच्या मृत्यूची बातमी कळताच त्यांचे सैन्य पळून गेले. या पराभवानंतर, जहांदर शाहने सेनापती ख्वाजा अहसान खान आणि त्यांचा मुलगा आजुद्दीन यांना पाठवले. जेव्हा ते खजवा (आजचे फतेहपूर जिल्हा, उत्तर प्रदेश, भारत) येथे पोहोचले, तेव्हा त्यांना कळले की फर्रुख सियरसह हुसैन अली खान आणि अब्दुल्ला खान होते. अब्दुल्ला खानच्या नेतृत्वाखाली मोहरा असून, फर्रुख सियरने हल्ला सुरू केला. रात्रभर चाललेल्या तोफगोळ्यांच्या लढाईनंतर, आजुद्दीन आणि ख्वाजा अहसान खान पळून गेले आणि छावणी फर्रुख सियरच्या ताब्यात पडली. [७]
१० जानेवारी १७१३ रोजी, फर्रुख सियर आणि जहांदार शाहच्या सैन्याची १४ किलोमीटर (९ मैल) समुगढ येथे भेट झाली. जहांदर शाहचा पराभव करून त्याला तुरुंगात टाकले व दुसऱ्या दिवशी फर्रुख सियरने स्वतःला मुघल बादशाह घोषित केले. [८] १२ फेब्रुवारी रोजी, फर्रुखसियारने मुघल राजधानी दिल्लीवर स्वारी केली आणि लाल किल्ला व गढी ताब्यात घेतली. जहांदर शाहचे डोके वेळूवर लावून एका हत्तीवर एका जल्लादाने वाहून नेले आणि त्याचे शरीर दुसऱ्या हत्तीवरून वाहून नेले. [४]
राज्य
[संपादन] | या लेखातील मजकूर मराठी विकिपीडियाच्या विश्वकोशीय लेखनशैलीस अनुसरून नाही. आपण हा लेख तपासून याच्या पुनर्लेखनास मदत करू शकता.
नवीन सदस्यांना मार्गदर्शन हा साचा अशुद्धलेखन, अविश्वकोशीय मजकूर अथवा मजकुरात अविश्वकोशीय लेखनशैली व विना-संदर्भ लेखन आढळल्यास वापरला जातो. |
सय्यद बंधूंबद्दलचा द्वेष
[संपादन]
फर्रुख सियरने सय्यद बंधूंच्या मदतीने जहांदर शाहचा पराभव केला आणि त्या बंधूंपैकी एक, अब्दुल्ला खान याला वजीर (पंतप्रधान) पद हवे होते. त्यांची मागणी फेटाळली, कारण ते पद गाजीउद्दीन खानला देण्याचे वचन दिले होते, परंतु फर्रुख सियरने त्यांना 'वकील-ए-मुतलक' या नावाने राजप्रतिनिधी म्हणून पद दिली. अब्दुल्ला खानने नकार दिला आणि म्हणाला की, जहांदर शाहविरुद्ध फर्रुख सियरच्या सैन्याचे नेतृत्व केल्यामुळे वजीर पद त्यालाच मिळायला पाहिजे. शेवटी फर्रुख सियरने त्यांची मागणी मान्य केली आणि अब्दुल्ला खान वजीर बनले. [९] त्यांचे भाऊ हुसैन अली खान मीर बख्शी किंवा सरसेनापती बनला.
इतिहासकार विल्यम इर्विन यांच्या मते, फर्रुख सियरचे जवळचे सहकारी मीर जुमला तिसरे आणि खान दौरान यांनी त्याच्या मनात संशय ठेवले की ते त्याला सिंहासनावरून पदच्युत करणार. या घडामोडींबद्दल कळल्यावर, दुसऱ्या सय्यद भावाने (हुसैन अली खान) अब्दुल्ला खानला लिहिले: "राजपुत्राच्या बोलण्यावरून आणि त्यांच्या कृतींच्या स्वरूपावरून हे स्पष्ट होते की, ते केलेल्या सेवेच्या दाव्यांची पर्वा न करणारे, अविश्वासी, वचन मोडणारे आणि पूर्णपणे निर्लज्ज माणूस होते". [४] हुसैन अली खानला "नवीन सार्वभौमाच्या योजनांचा विचार न करता" त्यांच्या स्वतःच्या हितासाठी काहीतरी करणे आवश्यक वाटले. [४] फर्रुख सियर त्यांचा सामना करू शकले नाही, कारण सय्यद बंधूंनी सैन्याच्या सर्वात मजबूत भागावर नियंत्रण ठेवले होते आणि अशा प्रकारे ते साम्राज्याचे वास्तविक शासक बनले. [१०]
अजमेर विरुद्ध मोहीम
[संपादन]मारवाडचे महाराजा अजित सिंग यांनी मारवाडी सरदारांच्या मदतीने अजमेरवर कब्जा केले होते आणि आपल्या राज्यातून मुघल राजदूतांना हाकलून दिले. फर्रुख सियरने त्यांना पराभाव करण्यास हुसैन अली खानला पाठवले. तथापि, मुघल बादशहाच्या दरबारातील सय्यद बंधूंच्या विरोधी गटाने त्यांना अजित सिंगला गुप्त पत्रे पाठवण्यास भाग पाडले, ज्यात हुसैन अली खानचा पराभव केल्यास बक्षिसे देण्याचे आश्वासन दिले होते. [११] हुसैन अली खान ६ जानेवारी १७१४ रोजी सरबुलंद खान आणि अफरस्याब खान यांच्यासह दिल्लीहून अजमेरसाठी निघाले. त्यांचे सैन्य सराई सहल येथे पोहोचताच, अजित सिंगने राजदूत पाठवले, जे शांततेसाठी वाटाघाटी करण्यात अयशस्वी ठरले. हुसैन अली खान जोधपूर, जैसलमेर आणि मेर्तामार्गे अजमेरच्या दिशेने पुढे जात असताना, अजित सिंगने मुघल सेनापतीला लढाईपासून परावृत्त करण्याच्या आशेने वाळवंटात माघार घेतली. अजित सिंगने मेर्ता येथे शरणागती पत्करली. [४] त्याचे परिणामी, राजपुतानामध्ये मुघल सत्ता पुनर्संचयित झाली. अजित सिंगने आपली दुसरी मुलगी, कुंवारी इंदिरा कंवर, फर्रुख सियरला वधू म्हणून दिली. [१२] त्यांचा मुलगा, कुंवर अभय सिंग, यांना त्यांचा मेहुणा असलेल्या मुघल बादशाहाला भेटायला त्यांच्यासोबत जाण्यास भाग पाडले. [४]
जाटांविरुद्ध मोहीम
[संपादन]
औरंगजेबाच्या दख्खनच्या पठारावरील २५ वर्षांच्या मोहिमेमुळे, स्थानिक शासकांच्या उदयामुळे उत्तर भारतामध्ये मुघल सत्ता कमकुवत झाली. या परिस्थितीचा फायदा घेऊन जाट पुढे सरसावले. [१३] १७१३ च्या सुरुवातीला, फर्रुख सियरने जाट नेता चुडामनला पराभाव करण्यास आग्राचे सुभेदार, छबेला राम यांना अयशस्वीपणे पाठवले. तथापि, त्यांचे उत्तराधिकारी, समसमुद दौला खान यांनी चुडामनला मुघल बादशाहाशी वाटाघाटी करण्यास भाग पाडले. राजा बहादूर राठोड त्यांच्यासोबत मुघल दरबारात गेले, जिथे फर्रुख सियरसोबतच्या वाटाघाटी अयशस्वी ठरल्या. [१४]
सप्टेंबर १७१६ मध्ये राजा दुसरे जय सिंगने थुन (आजचे राजस्थान, भारत) येथे राहणाऱ्या चुडामनविरुद्ध मोहीम हाती घेतली. १९ नोव्हेंबरपर्यंत, जय सिंगने थुन किल्ल्याला वेढा घालायचे सुरुवात केली. [१५] डिसेंबरमध्ये, चुडामनचा मुलगा, मुहकम सिंग, किल्ल्यावरून निघाले आणि त्यांनी जय सिंगशी युद्ध केले; राजाने विजयाचा दावा केला. मुघलांचा दारुगोळा संपत असल्याने, सय्यद मुजफ्फर खानला आग्रा येथील शस्त्रागारातून दारूगोळा, अग्निबाण आणि शिशाचे ढिग आणण्यास आज्ञा दिला. [१६]
जानेवारी १७१८ पर्यंत, वेढा एका वर्षापेक्षा जास्त चालला होता. १७१७ च्या उत्तरार्धात पाऊस आल्याने वस्तूंची किमती वाढली व राजा जय सिंग यांना वेढा चालू ठेवणे अवघड होऊ लागले. त्यांनी फर्रुख सियर यांना अतिरिक्त सैन्यबळासाठी पत्र लिहिले, ज्यात त्यांनी सांगितले की त्यांनी जाटांसोबतच्या "अनेक चकमकींवर" मात केली आहे. याने फर्रुख सियर प्रभावित झाले नव्हते, म्हणून जय सिंग यांनी (दिल्लीतील त्यांच्या प्रतिनिधीमार्फत) हुसैन अली खान यांना कळवले की, जर त्यांनी बादशहाकडे त्यांच्या बाजूने बाजू मांडली, तर ते सरकारला तीस लाख रुपये आणि मंत्र्याला वीस लाख रुपये देतील. हुसैन अली खान आणि फर्रुख सियर यांच्यातील वाटाघाटी यशस्वी झाल्याने, बादशहाने त्यांच्या मागण्या मान्य केल्या आणि चुडामनला मुघल दरबारात आणण्यास सय्यद खान जहान यांना पाठवले. फर्रुख सियर यांनी राजा जय सिंग यांना वेढ्याबद्दल धन्यवाद देणारा एक फर्मान (शाही हुकूम) जारी केला. [१७]
१९ एप्रिल १७१८ रोजी, चुडामनला फर्रुख सियरसमोर हजर केले. त्यांनी शांततेसाठी वाटाघाटी केल्या, ज्यात चुडामनने मुघल सत्ता स्वीकारली. खान जहानला बहादूर ही पदवी दिली. असे ठरले की चुडामन सय्यद अब्दुल्ला मार्फत फर्रुख सियरला रोख आणि वस्तूंच्या स्वरूपात पन्नास लाख रुपये देईल. [१८]
शीखांविरुद्ध मोहीम
[संपादन]बन्दा सिंग बहादूर हे एक शीख नेता होते ज्यांनी १७१० च्या दशकाच्या सुरुवातीपर्यंत पंजाब प्रदेशातील काही भाग कब्जा केले होते. [१९] मुघल बादशाह बहादूर शाह पहिले आणि जहांदर शाह बंन्दाचे बंड दडपण्यात अयशस्वी ठरले. [२०]
१७१४ मध्ये, सरहिंदचा फौजदार (छावणीचा सेनापती) जैनुद्दीन अहमद खानने रोपरापाशी शीखांवर हल्ला केला. १७१५ मध्ये, फर्रुख सियरने बहादूरला पराभूत करण्यास कमरुद्दीन खान, अब्दूस समद खान आणि जकारिया खान बहादूर यांच्या नेतृत्वाखाली २०,००० सैन्य पाठवले. [१९] गुरदासपूरला आठ महिन्यांच्या वेढ्यानंतर, दारुगोळा संपल्यामुळे बन्दा सिंग बहादूरने शरणागती पत्करली. बन्दा सिंग बहादूर आणि त्यांच्या २०० साथीदारांना अटक करून दिल्लीला आणले; त्यांना सरहिंद शहरातून धिंड काढली. [२१]
बन्दा सिंग बहादूरला लोखंडी पिंजऱ्यात टाकले आणि उरलेले शीखांना साखळदंडांनी बांधले. [२२] त्यांच्यावर आपला धर्म सोडून मुसलमान बनण्यास दबाव आणला. [२३] जरी बादशहाने इस्लाम धर्म स्वीकारलेल्या शीखांना जीवदान देण्याचे वचन दिले होते, विल्यम इर्विनच्या म्हणतात, "एकही कैदी [शीख] आपल्या धर्माशी विश्वासघातकी ठरला नाही". त्यांनी ठाम नकार दिल्यावर सर्वांना फाशी दिली. [२४] ७८० शीख कैद्यांसह शीखांना एका मिरवणुकीने दिल्लीला आणले, २,००० शीखांची मुंडकी भाल्यांवर लटकवली आणि लोकांमध्ये दहशत निर्माण करण्यास मारलेल्या शीखांच्या मुंडक्यांनी भरलेल्या ७०० गाड्यांचा वापर केले. [२५] [२६] जेव्हा फर्रुख सियरचे सैन्य लाल किल्ल्यापर्यंत पोहोचले, तेव्हा मुघल बादशहाने बन्दा सिंग बहादूर, बाज सिंग, फतेह सिंग आणि त्यांच्या साथीदारांना त्रिपोलियामध्ये तुरुंगात टाकण्याचा आज्ञा दिला. [२७] तीन महिन्यांच्या कैदेनंतर, [२८] दिल्लीतील श्रीमंत खत्रींनी त्यांच्या सुटकेसाठी पैसे देऊनही फर्रुख सियरने बन्दा सिंग बहादूर आणि त्यांच्या अनुयायांना ठार मारले. [२९] बंदा सिंग बहादूरचे डोळे काढले, त्यांचे अवयव तोडले, त्यांची कातडी काढली आणि त्यानंतर त्यांना ठार मारले. [३०]
सिंधू नदीवरील बंडखोरांविरुद्ध मोहीम
[संपादन]शाह इनायत हे सिंधमधील गरीब शेतकऱ्यांचे नेता होते, ज्यांनी सिंधच्या जमीनदारांविरुद्ध चळवळ केली आणि गरीब शेतकरी व कसणाऱ्यांमध्ये जमिनीचे पुनर्वितरण केले. फर्रुख सियरच्या आज्ञानुसार १७१८ मध्ये त्यांना फाशी दिली. [३१] [३२]
जिझियाचे पुनर्लागवड
[संपादन]फर्रुख सियरने इनायतुल्ला काश्मिरी, एक म्हातारे आलमगिरी सरदार, आणि मुहम्मद मुराद काश्मिरी, ज्यांच्याशी त्यांचे विवाहसंबंध होते, अशा अनेक काश्मिरी सरदारांना सत्ता दिली. याचे कारण होते की सय्यद बंधूंशी सामना करण्यास त्यांना थेट संबंधित असलेल्या समर्थकांच्या एका जवळच्या गटाची गरज होती. [३३] [३४] [३५] [३] १७१७ मध्ये इनायतुल्ला खानची दिवाण-ए-तन-ओ खालिसा आणि काश्मीरचा राज्यपाल म्हणून नियुक्ती केली. त्यांनी श्रीनगरचा हिंदू भाग जाळून टाकला आणि पंडितांना फेटे घालण्यास मनाई केली. [३६] औरंगजेबाच्या मृत्यूनंतर मुघल साम्राज्यात जिझिया पुन्हा लागू करण्यासाठी इनायतुल्ला खान जबाबदार होते. फर्रुख सियर हिंदूंना म्हणाले: [३७] "इनयातुल्लांनी माझ्यासमोर मक्काचे शरीफापासून पत्र ठेवले आहे, ज्याच्यात लिहिले गेले आहे की कुराणानुसार जिझियाचे कर आवश्यक आहे. माझ्या मजहबामुळे मला काही मदत करण्याची शक्यता नाही."
बंगालमधील व्यापार सवलत
[संपादन]
१७१७ मध्ये, फर्रुख सियरने एक फर्मान जारी करून ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनीला मुघल साम्राज्यात राहण्याचा आणि व्यापार करण्याचा अधिकार दिला. कंपनीशी संबंधित असलेले शल्यचिकित्सक विल्यम हॅमिल्टन यांनी फर्रुख सियरला एका आजारातून बरे केल्याबद्दल कृतज्ञता म्हणून, ३,००० रुपयांच्या वार्षिक देयकाव्यतिरिक्त त्यांना मुक्तपणे व्यापार करण्याची परवानगी दिली. [३८] कंपनीला मालाच्या वाहतुकीसाठी दस्तक (परवाना) जारी करण्याचा अधिकार दिला होता, ज्या अधिकाराचा कंपनीच्या अधिकाऱ्यांनी वैयक्तिक फायद्यासाठी गैरवापर केला. [३९] या फर्मानामुळे ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनीला बंगाल प्रांतात शुल्कमुक्त व्यापार करण्याची परवानगी मिळाली. कंपनीच्या अधिकाऱ्यांनी स्वतःच्या खाजगी व्यापारास दस्तकांचा गैरवापर केल्यामुळे बंगालचे नवाब, अलीवर्दीखान, संतप्त झाले, ज्यामुळे शेवटी बंगालच्या नवाबांचे ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनीसोबत भविष्यात संघर्ष झाले.
सय्यद बंधूंसोबत अंतिम संघर्ष
[संपादन]
१७१५ पर्यंत, फर्रुख सियरने मीर जुमला तिसऱ्याला त्याच्या वतीने कागदपत्रांवर सही करण्याचा अधिकार दिला होता: "मीर जुमलाचा शब्द आणि शिक्का हाच माझा शब्द आणि शिक्का आहे". मीर जुमला तिसऱ्याने पंतप्रधान सय्यद अब्दुल्ला यांच्याशी सल्लामसलत न करता जहागीर आणि मनसबांच्या प्रस्तावांना मंजुरी देण्यासाठी सुरुवात केली. [४०] सय्यद अब्दुल्लाचा उपप्रमुख रतन चंद त्यांच्याकडून काम करून घेण्यासाठी लाच घेत असे आणि महसूल वसुलीमध्ये गुंतलेला होता, ज्याला मुघल बादशाहाने मनाई केली होती. परिस्थितीचा फायदा घेत, मीर जुमला तिसऱ्याने फर्रुख सियरला सांगितले होते की सय्यद बंधू पद धारण करण्यासाठी अयोग्य आहेत आणि त्यांच्यावर अवज्ञा केल्याचा आरोप केला. त्या बंधूंना पदच्युत करण्याच्या आशेने, फर्रुख सियरने लष्करी तयारी सुरू केली आणि मीर जुमला तिसरा आणि खान दौरान यांच्या हाताखाली सैन्याची संख्या वाढवली. [४०]
फर्रुख सियरच्या योजनांबद्दल कळल्यावर सय्यद हुसैन यांना असे वाटले की "महत्त्वाच्या प्रांतांवर" नियंत्रण मिळवून त्यांची सत्ता मजबूत करता येईल. त्यांनी पहिले असफ जाह ऐवजी दख्खनचे उपराज म्हणून नियुक्तीची मागणी केली; फर्रुख सियरने नकार दिला आणि त्याऐवजी त्यांची दख्खनमध्ये बदली केली. फर्रुख सियरच्या समर्थकांपासून हल्ल्याच्या भीतीने, भावांनी लष्करी तयारी सुरू केली. जरी फर्रुखसियारने सुरुवातीला भावांना चिरडून टाकण्याचे काम मुहम्मद अमीन खानला देण्याचा विचार केला होता (ज्याला बदल्यात पंतप्रधानपद हवे होते), तरी त्यांनी तसे न करण्याचा निर्णय घेतला कारण त्यांना हटवणे कठीण झाले असते. [४०]
दख्खनमध्ये पोहोचल्यावर, सय्यद हुसैनने फेब्रुवारी १७१८ मध्ये मराठा शासक शाहू पहिले यांच्याशी एक तह केले. शाहूंना दख्खनमध्ये सरदेशमुखी गोळा करण्याची परवानगी देण्यात आली आणि त्यांना राज्यकारभारासाठी बेरार आणि गोंडवानाचा प्रदेश मिळाला. त्या बदल्यात, शाहूंनी सय्यदांना वार्षिक १० लाख रुपये देण्याचे आणि १५,००० घोड्यांची सेना सांभाळण्याचे मान्य केले. हे तह फर्रुख सियरच्या मंजुरीशिवाय झाला होता, [४१] आणि जेव्हा त्यांना याबद्दल कळले तेव्हा ते संतापले: "महसूल आणि शासनाच्या बाबतीत नीच शत्रूने अरेरावी करणारे भागीदार असणे अयोग्य." [४०]
मुघल साम्राज्याची स्थिती
[संपादन]नियुक्ती
[संपादन]फर्रुख सियर यांनी सय्यद अब्दुल्ला खान यांना मुख्यमंत्री म्हणून नियुक्त केले आणि मुहम्मद बाकीर मुतामिद खान यांना राजकोषाचा प्रभारी म्हणून नियुक्त केले. बक्षी ही पदवी प्रथम हुसैन अली खान (उमदत-उल-मुल्क, अमीर-उल-उमारा आणि बहादूर फिरोज जंग) आणि नंतर पहिले असफ जाह आणि अफरसायब खान बहादूर यांना प्रदान केली. [४]
खालील प्रांतांचे राज्यपाल होते; दक्षिण भारताचे राज्यपाल असफ जाह होते, ज्यांनी उपराज्यपाल नियुक्त केले: [४२] [४३] [४४]
| उत्तर भारत | दक्षिण भारत | ||
|---|---|---|---|
| प्रांत | राज्यपाल/मुख्यमंत्री | प्रांत | उपराज्यपाल |
| आग्रा | शम्स उद दौला शाह खान-इ दौरन | बेरार | इवाज खान |
| अजमेर | सय्यद मुजफ्फर खान बरहा | बिदार | अमीन खान |
| अलाहाबाद | खान जहान बरहा | विजापूर | मन्सूर खान |
| अवध | सरबुलंद खान | खानदेश | शुक्रुल्लाह खान |
| बंगाल | फरखुंदा बख्त | हैदराबाद | युसूफ खान |
| बिहार | सय्यद हुसैन अली खान बरहा | कर्नाटकी | सादातउल्लाह खान नवायथ |
| दिल्ली | मुहम्मद यार खान | ||
| गुजरात | शहामत खान | ||
| काबुल | बहादूर नासिर जंग | ||
| काश्मीर | सादात खान | ||
| लाहोर | अब्द अल-समद खान | ||
| माळवा | अंबरचे राजा जय सिंग | ||
| मुलतान | कुतुब-उल-मुल्क बरहा | ||
| ओडिशा | मुर्शीद कुली खान | ||
वैयक्तिक जीवन
[संपादन]कुटुंब
[संपादन]फर्रुख सियरची पहिली बायको फखर-उन-निसा बेगम होती, जीला गौहर-उन-निसासुद्धा म्हटल्या जाते. ती मीर मुहम्मद ताकी (ज्याला हसन खान आणि नंतर सादात खान म्हणूनसुद्धा ओळखल्या जात होते) यांची मुलगी होती. माझांदारानच्या फारशी प्रांतातील ताकीने मासूम खान सफवीच्या मुलीशी लग्न केले; जर ती फखर-उन-निसाची आई असेल, तर तिच्या मुलीची राजकुमाराची बायको म्हणून निवड होण्याचे हे कारण असू शकते. [४५]
त्यांची दुसरी बायको महाराजा अजित सिंग यांची मुलगी बाई इंदिरा कंवर होती. [४६] तिने फर्रुख सियरसोबत २७ सप्टेंबर १७१५ रोजी, त्यांच्या राजवटीच्या चौथ्या वर्षी लग्न केले. त्यांना काही मुले नव्हते. फर्रुख सियरच्या पदच्युतीनंतर आणि मृत्यूनंतर ती १६ जुलै १७१९ रोजी शाही अंतःपुरातून बाहेर पडली, ती तिच्या मालमत्तेसह तिच्या वडिलांकडे परतली आणि तिने तिचे उरलेले आयुष्य जोधपूरमध्ये घालवले. [४७]
फर्रुख सियरची तिसरी बायको बाई भूप देवी होती, जी जया सिंग ( किश्तवाडचे राजा, ज्यांनी इस्लाम धर्म स्वीकारला होता आणि बख्तियार खान हे नाव धारण केले होते) यांची मुलगी होती. जया सिंगच्या मृत्यूनंतर त्यांचा मुलगा, किरात सिंग, सिंहासनावर बसले. १७१७ मध्ये, दिल्लीच्या मुफ्तीच्या संदेशाला प्रतिसाद म्हणून, तिचा भाऊ किरात सिंगने तिला तिचा भाऊ मिया मुहम्मद खान यांच्यासोबत दिल्लीला पाठवले. फर्रुख सियरने तिच्याशी लग्न केले आणि ३ जुलै १७१७ रोजी ती शाही अंतःपुरात दाखल झाली. [४] [४८]
शीर्षके
[संपादन]त्यांचे पूर्ण नाव अबुल मुजफ्फर मुइनुद्दीन मुहम्मद फर्रुखसियर बादशाह होते. [४९] मृत्यूनंतर, ते "शहीद-ए-मरहूम" (दयेने स्वीकारलेले शहीद) म्हणून ओळखले गेले. [५०]
पदच्युतर आणि मृत्यू
[संपादन]
१७१८ च्या मध्यास, मुघल दरबारात एक मोठा संघर्ष पेटला. बादशाह आणि त्यांचे प्रमुख मंत्री यांच्यात बऱ्याच काळापासून मतभेद होते, परंतु जेव्हा बादशाहाने दख्खन प्रदेशात नवीन अधिकाऱ्यांची नियुक्ती करून पूर्वीचा तह मोडले तेव्हा तणाव वाढला. याच्या प्रत्युत्तरी, मंत्र्याने या नियुक्त्या रद्द केल्या. संतप्त झालेल्या बादशाहाने मंत्री अब्दुल्ला खान यांना संपवण्याचा अयशस्वी प्रयत्न केला, ज्यामुळे त्यांच्या विरोधात शक्तिशाली सरदार आणि सैन्य जमा झाले. लवकरच, बादशाहाकडे जय सिंग कछवाहा यांच्यासोबत फक्त राजपूत सैनिकांची एक छोटी तुकडी उरली होती. [५१] [५२] [५३] त्यानंतर अब्दुल्ला खानने आपला भाऊ, हुसैन अली खान यांना दख्खनमधून कुमक आणण्यासाठी सांगितले. ऑक्टोबरमध्ये, हुसैन अली खान घोडदळ, बंदुका घेतलेले पायदळ आणि तोफखान्याच्या मोठ्या तुकडीसोबत उत्तरेकडे निघाले. त्यांना मराठा मुख्यमंत्री बाळाजी विश्वनाथ येऊन भेटले, ज्यांनी सैन्यात मराठा घोडेस्वारांची भर घातली. जरी त्यांनी महत्त्वाच्या ओलिसांच्या अदलाबदलीसाठी वाटाघाटी करायला येत असल्याचे दावा केले असले, त्यांचा खरा उद्देश हा होता की बादशाहाच्या जागी दुसऱ्या अशा व्यक्तीला बसवता येईल ज्याला नियंत्रित करण्यास सोपे जाईल. [५२] [५१] फेब्रुवारी १७१९ मध्ये, हुसैन अली खानने दरबाराच्या औपचारिक नियमांकडे दुर्लक्ष करून दिल्लीत नाट्यमय प्रवेश केला. दबावाखाली, बादशाह फर्रुख सियरने जय सिंग यांच्यासह अनेक महत्त्वाच्या अधिकाऱ्यांना पदावरून दूर केले. जेव्हा बादशाहाने राजवाड्याच्या किल्ल्यावरील नियंत्रण सोडण्यास नकार दिले, तेव्हा दरबारात एक संतप्त संघर्ष झाला. शेवटी अब्दुल्ला खानने बादशाहाचे रक्षक हटवले आणि राजवाड्यावर ताबा मिळवला. [५२] [५३] [५१]
शहरात ही बातमी पसरल्यानंतर, फर्रुख सियरला स्त्रियांच्या निवासस्थानात लपण्यास भाग पडले. दुसऱ्या दिवशी, निष्ठावान सेनापती राजवाड्यावर कूच करण्यास जमले, परंतु त्यांचा हुसैन अली खानच्या मराठा सैन्याशी संघर्ष झाला. आपल्यापैकी कोणालाही सहजपणे गादीवर बसवता येणार नाही असे पाहून, शक्तिशाली सय्यद बंधूंनी बादशहाच्या जागी एका तरुण आणि नियंत्रणात ठेवता येण्याजोग्या राजकुमाराला बसवण्याचा निर्णय घेतला. राजकुमार बिदर दिलला पकडण्याचा अयशस्वी प्रयत्न केल्यानंतर, त्यांनी राजकुमार रफी-उद-दरजातला नवीन शासक म्हणून राज्याभिषेक केले. त्याच रात्री, फर्रुख सियरला पकडले, त्यांचे डोळे काढले आणि शेवटी तुरुंगातच त्यांना ठार मारले. [४] [५४] त्यांच्या मृत्यूनंतर, अजित सिंगने आपल्या विधवा मुलीला हुंड्यासह परत मिळवले आणि जोधपूरला परतले. [५५]
वारसा
[संपादन]गुडगाव जिल्ह्यातील फर्रुखनगर शहर, ३२ किलोमीटर (२० मैल)दिल्लीच्या दक्षिणेला असलेल्या या त्यांचे नाव दिले. त्याच्या कारकिर्दीत त्यांनी तिथेच शीश महाल आणि जामा मशीद बांधली.
उत्तर प्रदेशातील फर्रुखाबाद शहरालाही त्यांचेच नाव दिले.
संदर्भ
[संपादन]- ↑ Sen, Sailendra (2013). A Textbook of Medieval Indian History. Primus Books. p. 193. ISBN 978-93-80607-34-4.
- ↑ Sanjay Subrahmanyam (2017). Europe's India. Harvard University Press. ISBN 9780674977556.
- 1 2 Journal and Proceedings Volume 73, Parts 1-3. Royal Asiatic Society of Bengal. 1907. p. 306. चुका उधृत करा: अवैध
<ref>tag; नाव "Royal Asiatic Society of Bengal" वेगवेगळ्या मजकूराशी अनेकदा जोडलेले आहे - 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Irvine 2006, पान. 198. चुका उधृत करा: अवैध
<ref>tag; नाव "FOOTNOTEIrvine2006" वेगवेगळ्या मजकूराशी अनेकदा जोडलेले आहे - ↑ Irvine 2006, पान. 198.
- ↑ Irvine 2006, पान. 199.
- 1 2 Asiatic Society of Bengal 2009, पान. 273.
- ↑ Asiatic Society of Bengal 2009.
- ↑ याह्या खानचे तजकीरत-उल-मुल्क, पृ. १२२
- ↑ Michael Fischer (2015). A Short History of the Mughal Empire. Bloomsbury Publishing. p. 212. ISBN 9780857727770.
- ↑ द केम्ब्रिज शॉर्टरचे भारताचे इतिहास पृ. ४५६
- ↑ Fisher, पान. 78.
- ↑ Irvine 2006, पान. 322.
- ↑ Irvine 2006, पान. 323.
- ↑ Irvine 2006, पान. 324.
- ↑ Irvine 2006, पान. 325.
- ↑ Irvine 2006, पान. 326.
- ↑ Irvine 2006, पान. 327.
- 1 2 "Marathas and the English Company 1707–1800". San Beck. 25 December 2018 रोजी मूळ पान पासून संग्रहित. 18 March 2017 रोजी पाहिले. चुका उधृत करा: अवैध
<ref>tag; नाव "Banda" वेगवेगळ्या मजकूराशी अनेकदा जोडलेले आहे - ↑ Richards 1995.
- ↑ Singha.
- ↑ Duggal, Kartar (2001). Maharaja Ranjit Singh: The Last to Lay Arms. Abhinav Publications. p. 41. ISBN 9788170174103.
- ↑ Singh, Gurbaksh (1927). The Khalsa Generals. Canadian Sikh Study & Teaching Society. p. 12. ISBN 0969409249.
- ↑ Jawandha, Nahar (2010). Glimpses of Sikhism. Sanbun Publishers. p. 89. ISBN 9789380213255.
- ↑ Johar, Surinder (1987). Guru Gobind Singh. The University of Michigan: Enkay Publishers. p. 208. ISBN 9788185148045.
- ↑ Sastri, Kallidaikurichi (1978). A Comprehensive History of India: 1712–1772. The University of Michigan: Orient Longmans. p. 245.
- ↑ Singha, पान. 16.
- ↑ Singh, Ganda (1935). Life of Banda Singh Bahadur: Based on Contemporary and Original Records. Sikh History Research Department. p. 229.
- ↑ Irvine 2006, पान. 319.
- ↑ Singh, Kulwant (2006). Sri Gur Panth Prakash: Episodes 1 to 81. Institute of Sikh Studies. p. 415. ISBN 9788185815282.
- ↑ Ansari, Sarah F. D. (1992). Sufi saints and state power : the pirs of Sind, 1843-1947. Cambridge [England]: Cambridge University Press. ISBN 0-521-40530-0. OCLC 23694258.
- ↑ Mohan Lal (1991). Encyclopaedia of Indian Literature: Sasay to Zorgot. Sahitya Akademi. p. 3941. ISBN 9788126012213.
- ↑ G. S. Cheema (2002). The Forgotten Mughals:A History of the Later Emperors of the House of Babar, 1707-1857. Manohar Publishers & Distributors. p. 142. ISBN 9788173044168.
- ↑ A Study of Eighteenth Century India: Political history, 1707-1761. Saraswat Library. 1976.
- ↑ Jagadish Narayan Sarkar (1976). A Study of Eighteenth Century India: Political history, 1707-1761. Saraswat Library.
- ↑ Victoria Schofield (1996). Kashmir in Conflict:India, Pakistan and the Unending War. Bloomsbury Academic. p. 23. ISBN 9781860640360.
- ↑ R.K. Gupta, S.R. Bakshi (2008). Rajasthan Through the Ages. Sarup & Sons. p. 174. ISBN 9788176258418.
- ↑ Samaren Roy (May 2005). Calcutta: Society and Change 1690–1990. iUniverse. p. 29. ISBN 978-0-595-34230-3.
- ↑ Vipul Singh; Jasmine Dhillon; Gita Shanmugavel. History and Civics. Pearson India. p. 73. ISBN 978-81-317-6320-9.
- 1 2 3 4 Chandra 2007, पान. 476. चुका उधृत करा: अवैध
<ref>tag; नाव "FOOTNOTEChandra2007" वेगवेगळ्या मजकूराशी अनेकदा जोडलेले आहे - ↑ Ram Sivasankaran (22 December 2015). The Peshwa: The Lion and the Stallion. Westland. p. 5. ISBN 978-93-85724-70-1.
- ↑ Irvine 2006, पान. 261.
- ↑ Irvine 2006, पान. 262.
- ↑ Irvine 2006, पान. 263.
- ↑ Irvine 2006, पाने. 400–401.
- ↑ Irvine 2006, पान. 400.
- ↑ Irvine 2006, पान. 401.
- ↑ Proceedings – Punjab History Conference – Volumes 29-30. Punjabi University. 1998. p. 85.
- ↑ Irvine 2006, पान. 398.
- ↑ Irvine 2006, पान. 399.
- 1 2 3 Eaton, Richard M. (2020). India in the Persianate Age: 1000-1765 (इंग्रजी भाषेत). National Geographic Books. pp. 344–346. ISBN 978-0-14-198539-8.
- 1 2 3 Chandra, Satish (1972). Parties and Politics at the Mughal Court (1707–1740). New Delhi: People’s Publishing House. pp. 139–141.
- 1 2 Richards 1995
- ↑ Kenneth Pletcher (April 2010). The History of India. Britannica Educational Publishing. p. 186. ISBN 978-1615302017.
- ↑ Melia Belli Bose (2015). Royal Umbrellas of Stone: Memory, Politics, and Public Identity in Rajput Funerary Art. Brill. p. 176. ISBN 9789004300569.
- "The Bangash Nawabs of Fakkuhkabad". Journal of the Asiatic Society of Bengal. Bishop's College Press. 47. 18 August 2009.
- [Satish Chandra (historian) Medieval India: From Sultanat to the Mughal Empire] Check
|url=value (सहाय्य) - [William Irvine (historian) The Later Mughals] Check
|url=value (सहाय्य) - A Short History of the Mughal Empire
- [John F. Richards The New Cambridge History of India: Part I, Volume V - The Mughal Empire] Check
|url=value (सहाय्य) - Sikh Studies, Book 6
फर्रुख सियर | ||
| मागील {{{before}}} |
{{{title}}} {{{years}}} |
पुढील {{{after}}} |