प्रायोपवेशन

हिंदू धर्माशी निगडित लेख
हिंदू धर्म
हिंदू देवता त्रिमूर्ती ब्रह्मदेव · विष्णू · महेश इतर हिंदू देवता सरस्वती · लक्ष्मी · पार्वती · दुर्गा गणेश  · दत्त · राम · कृष्ण मारूती · इंद्र · अग्नी · वरूण · वायू
हिंदू तत्त्वज्ञान संज्ञा ओम · ईश्वर · आत्मा · माया · कर्म · संसार पुरूषार्थ धर्म · अर्थ · काम · मोक्ष निर्वाण
हिंदू धर्मग्रंथ वेद ऋग्वेद · यजुर्वेद · सामवेद · अथर्ववेद वेद-विभाग संहिता · आरण्यक · उपनिषद उपवेद आयुर्वेद · धनुर्वेद · गंधर्ववेद · स्थापत्यवेद पुराण ब्रह्मपुराण · वैष्णवपुराण · शैवपुराण इतर रामायण · महाभारत · भगवद्‌गीता
प्रथा उपासना पूजा · जप · भजन · तप · ध्यान · यज्ञ · होम हवन · नैवेद्य · तीर्थयात्रा · मंदीर · मूर्ति · भक्ती संस्कारविधी (सोळा संस्कार) गर्भाधान · पुंसवन · अनवलोभन · सीमंतोन्नयन · जातकर्म · नामकरण · सूर्यावलोकन · निष्क्रमण · अन्नप्राशन · वर्धापन · चूडाकर्म · अक्षरारंभ · उपनयन · समावर्तन · विवाह · अंत्येष्टी हिंदू सण (विस्तृत माहिती) नवरात्र · दसरा · दिवाळी · महाशिवरात्र · होळी · कुंभमेळा · बिहू · बैसाखी · गणेश चतुर्थी · ओणम · गुढी पाडवा · रामनवमी · जन्माष्टमी · रक्षाबंधन · मकरसंक्रांत

प्रायोपवेशन ( संस्कृत: प्रायोपवेशनम् ) ही हिंदू धर्मातील एक प्रथा आहे जी अशा व्यक्तीच्या उपासाने मृत्यु दर्शवते ज्याची कोणतीही इच्छा किंवा उरत नाही आणि जीवनात कोणतीही जबाबदारी शिल्लक नाही. गंभीर आजार किंवा मोठ्या अपंगत्वाच्या बाबतीत देखील प्रायोपवेशन याची परवानगी असते. जैनधर्मातही अशीच एक प्रथा आहे, ज्याला जैनधर्मात संथारा म्हणतात.

अटी आणि नियम

प्रायोपवेशन करणे हे अतिशय सक्तीच्या नियमांनी बांधील आहे. ज्या व्यक्तीची कोणतीही इच्छा किंवा महाकांक्षा उरलेली नाही आणि आयुष्यात कोणत्याही जबाबदाऱ्या उरलेल्या नाहीत, फक्त त्यालाच ती पूर्ण करण्याचा अधिकार आहे. असे करण्याचा निर्णय सार्वजनिकरित्या खूप आधीच जाहीर केला पाहिजे. प्राचीन नियमनिर्मात्यांनी प्रायोपवेशनाला परवानगी देणाऱ्या अटी निश्चित केल्या होत्या; त्या म्हणजे सामान्य शारीरिक शुद्धीकरण करण्यास असामर्थ्य, मृत्यू जवळ येत असल्याचे दिसून येणे किंवा परिस्थिती इतकी वाईट आहे की जीवनातील सुख शून्य आहेत आणि कृती सामुदायिक नियमनानुसार केली जाते.

उदाहरणे

व्यासपुत्र शुक ऋषींनी भागवत पुराण ऐकवल्यानंतर परीक्षिताने प्रायोपवेशन साजरा केल्याचे वर्णन आहे.

1982 मध्ये आचार्य विनोबा भावे (महात्मा गांधींचे आध्यात्मिक उत्तराधिकारी) यांचे प्रायोपवेशनाने निधन झाले.

११ जानेवारी १९९७ रोजी स्वामी निर्मलानंद यांनी प्रयोगवेशनाचा आधार घेतला.

ऑक्टोबर २००१ मध्ये, सत्गुरू शिवाय सुब्रमुनियास्वामी यांनी स्वतःला प्रायोपवेशनाच्या अधीन केले. सुब्रमुनियास्वामी यांना आतड्यांचा कर्करोग असल्याचे निदान झाले. नंतर १२ नोव्हेंबर रोजी त्यांच्या उपोषणाच्या ३२ व्या दिवशी त्यांचे निधन झाले.