प्रपंच (तत्त्वज्ञान)

विविध भाषेत नाव प्रपञ्च
इंग्रजी	Conceptual proliferation
पाली	पपञ्च
संस्कृत	प्रपञ्च
चीनी	戏论, 戲論 शिलोन्
जपानी	戯論 केरोन्
बौद्ध धर्म

बौद्ध धर्म आणि अद्वैत वेदान्तामध्ये, प्रपञ्च ( पाली : पपञ्च ; संस्कृत : प्रपञ्च ) म्हणजे अमर्याद संकल्पना, "जे वास्तविक परिस्थिती अस्पष्ट करण्याकडे झुकते."

व्युत्पत्ति

संस्कृत शब्दकोशानुसार, प्रपञ्च म्हणजे "दृश्य जग," "रूपांची विविधता," "विश्वाचा विस्तार." मेरोफरच्या मते, प्रपञ्चचा मूळ अर्थ 'अंतहीन प्रदर्शन' ("weitlaufige Auseinandersetzung"), तसेच "पाच बोटांवर मोजणे" असा होता.

बौद्ध धर्म

प्रपञ्च

अँड्र्यू ओलेंत्स्की असे स्पष्ट करतात की:

"प्रपञ्च म्हणजे मनाची अशी प्रवृत्ती ज्यामध्ये: १) अनुभवात येणाऱ्या कोणत्याही संवेदनशील विषयावरून मन भरकटत जाते आणि त्यावर भरमसाठ विचार करू लागते, ज्यामुळे तो मूळ विषय मानसिक विचारांच्या एकापाठोपाठ येणाऱ्या लाटांखाली दाबला जातो, २) ज्यातील बहुतांश विचार हे काल्पनिक, वारंवार येणारे आणि अगदी वेड लावणारे (अति-आग्रही) असतात, आणि ३) जे विचार कोणत्याही प्रकारची मानसिक शांतता किंवा मनाची स्पष्टता पूर्णपणे नष्ट करतात."

अप्रपञ्च/निष्प्रपञ्च

महासंनीपात सूत्राच्या ८व्या अध्यायात, गगनगञ्जपरिपृच्छाप्रमाणे, अप्रपंच म्हणजे "(जे) तार्किक विचारांच्या पलीकडचे."

निष्प्रपञ्च/'प्प्रपञ्च हे विमर्शात्मक विचार किंवा संकल्पना थांबवणे. बसवेल आणि लोपेझ निष्प्रपञ्च चे स्पष्टीकरण खालीलप्रमाणे देतात:

"संकल्पनात्मक अ-प्रसार किंवा अध्यासाचा अभाव, म्हणजेच मुक्त किंवा प्रबुद्ध श्रेष्ठ व्यक्तीचे लक्षण असणारी मनःस्थिती जी लौकिकाच्या पलीकडची असते. निष्प्रपंच म्हणजे जे काही काल्पनिक, आभासी किंवा अतिरिक्त आहे त्याचा अभाव; विशेषतः एखाद्या वस्तूवर चुकून लादल्या गेलेल्या गुणाच्या अभावाच्या संदर्भात हा शब्द वापरला जातो. या खोट्या किंवा आभासी गुणाला प्रपंच असे म्हणतात. महायान बौद्ध धर्माच्या योगाचार संप्रदायानुसार, निष्प्रपंच म्हणजे इंद्रियजन्य विषय हे जाणवणाऱ्या जाणिवेपासून वेगळे आहेत या चुकीच्या समजाचा अभाव असणे; तर माध्यमिक संप्रदायानुसार, वस्तूंना स्वतःचे स्वतंत्र अस्तित्व असते या दृष्टीचा अभाव असणे म्हणजे निष्प्रपंच होय."

अद्वैत वेदांत

फाबियन व्होल्कर म्हणतात की प्रपञ्च हे अद्वैताच्या संकल्पनेच्या केंद्रस्थानी आहे. "अद्वैत"हा शब्द संस्कृतमधील 'अ' + ' द्वैत ' म्हणजे 'दोन' असा अनुवाद केला जातो. अद्वैत म्हणून, त्याचा अनुवाद सामान्यतः "दोन नाही" किंवा "दुसऱ्याशिवाय एक" केला जातो, ज्यामुळे द्वैताची संकल्पना सूचित होते. पॉल हॅकरांचे अनुसरण करून फाबियन व्होल्कर स्पष्ट करतात की द्वैताचा अर्थ "द्वैतता" नाही, तर "अशी अवस्था ज्यात दुसरे उपस्थित असते", येथे दुसरे हे प्रपञ्च, म्हणजे "संकल्पनात्मक विस्तार," आणि जगत्, म्हणजे "जग" यांचे समानार्थी आहे. अशाप्रकारे अद्वैताचा अर्थ असा आहे की केवळ ब्राह्मण, 'एक', हेच अंतिम सत्य आहे, तर दृश्यमान जग, किंवा संकल्पनात्मक अनेकत्व, 'दुसरे', पूर्णपणे सत्य नाही. त्यामुळे ही दोन उदाहरणांवर जोर देत नाही, तर दुसरे उदाहरण पूर्णपणे वास्तविक नाही या कल्पनेवर जोर देते, आणि अद्वैताचे भाषांतर "ज्याच्या शेजारी दुसरे काही नाही" असे करणे अधिक योग्य आहे, जे अनेकत्व आणि "परिस्थितीचे खरे स्वरूप अस्पष्ट करण्याकडे कल असलेल्या" संकल्पनांच्या प्रसाराला नाकारते.

अ-द्वैत

वोल्करच्या मते, अद्वैत आणि महायान दोन्हीमध्ये अ-द्वैत म्हणजे निष्प्रपञ्च/अप्रपञ्च ('असंकल्पना', "(जे) विवेकी विचारांच्या पलीकडे आहे) याची प्राप्ती, म्हणजेच अंतर्दृष्टी किंवा ध्यानाद्वारे प्रपञ्च (संकल्पना करणे, संकल्पनांची वाढ करून अनेकत्व निर्माण करणे आणि त्यानंतर आसक्ती निर्माण करणे) याचा नाश होय:

नागार्जुनांच्या मते, सर्व आत्मनिष्ठ आकलन आणि संवेदना तसेच वस्तुनिष्ठपणे जाणवणारे सर्व काही म्हणजेच प्रपञ्चाचा उपशम होणे किंवा ते शांत होणे(सर्वौपलम्भ) म्हणजेच मुक्ती होय. शंकराचार्य देखील प्रपञ्चाचे पूर्ण विघटन आणि तो वितळून जाणे याबद्दल बोलतात(प्रपञ्चप्रविलय). अशा प्रकारे, अ-द्वैत हे प्रामुख्याने अंतिम सत्याचा संदर्भ देते, जे संकल्पना आणि आकलनाच्या पलीकडे असते आणि जेव्हा तत्त्वदर्शन किंवा ब्रह्मज्ञानाद्वारे अथवा ध्यान आणि चिंतनाच्या अभ्यासाने प्रपंच नाहीसा केला जातो, तेव्हा केवळ तेच शिल्लक राहते.

मजकूरी वापर

हा शब्द पाली त्रिपिटकांमधील विविध सूत्रांमध्ये, जसे की मधुपिंडिका सूत्र (एमएन १८), तसेच महायान बौद्ध धर्म आणि अद्वैत वेदान्तामध्येही असतो.