प्रक्षेपण यान
| उपवर्ग | अग्निबाण, launcher  |
|---|---|
| ह्याचा भाग | space mission |
| वापर | spaceflight |
| यादी आहे | list of launch vehicles |
प्रक्षेपण यान (Launch Vehicle) हे प्रामुख्याने रॉकेटच्या शक्तीवर चालणारे एक वाहन असते, ज्याची रचना पृथ्वीच्या पृष्ठभागावरून किंवा खालच्या वातावरणातून एखादे पेलोड (मानवासह अंतराळयान किंवा उपग्रह) अंतराळात नेण्यासाठी केलेली असते.
याचे सर्वात सामान्य रूप म्हणजे बॅलिस्टिक क्षेपणास्पासारखे दिसणारे बहु-स्तरीय (मल्टीस्टेज) रॉकेट होय. परंतु, हा शब्द अधिक व्यापक असून यात स्पेस शटल सारख्या वाहनांचाही समावेश होतो. बहुतांश प्रक्षेपण याने प्रक्षेपण मंचावरून (लाँच पॅड) सोडली जातात, ज्यांना प्रक्षेपण नियंत्रण कक्ष (लाँच कंट्रोल सेंटर) तसेच वाहन जुळणी आणि इंधन भरण्याची यंत्रणा यांसारख्या प्रणालींचे सहकार्य लाभलेले असते. प्रक्षेपण यानांची रचना प्रगत वायुगतिकी (एरोडायनॅमिक) आणि तंत्रज्ञानाचा वापर करून केली जाते, ज्यामुळे त्यांचा परिचालन खर्च खूप जास्त होतो.
कक्षेमध्ये जाणारे एखादे प्रक्षेपण यान त्याच्या पेलोडला कमीत कमी अंतराळाच्या सीमेपर्यंत (सुमारे १५० किलोमीटर किंवा ९३ मैल) वर उचलून नेते आणि त्याला कमीत कमी ७,८१४ मीटर प्रति सेकंद (१७,४८० मैल प्रति तास) इतक्या क्षैतिज वेगाने प्रवेगित करते. उप-कक्षात्मक वाहने त्यांचे पेलोड कमी वेगावर प्रक्षेपित करतात किंवा क्षैतिजापेक्षा जास्त कोनावर सोडली जातात.
व्यावहारिक स्वरूपाची कक्षीय प्रक्षेपण याने घन इंधन, लिक्विड हायड्रोजन, केरोसीन, लिक्विड ऑक्सिजन किंवा हायपरगोलिक इंधन यांसारख्या रासायनिक प्रणोदकांचा (केमिकल प्रोपेलंट्स) वापर करतात.
प्रक्षेपण यानांचे वर्गीकरण त्यांच्या कक्षीय पेलोड क्षमतेनुसार केले जाते, ज्यामध्ये लघु, मध्यम, जड आणि अति-जड लिफ्ट क्षमतेचा समावेश होतो.