पुष्पक भट्टाचार्य

पुष्पक भट्टाचार्य
जन्म	३ जुलै १९६२;
मृत्यू	५ ऑक्टोबर २०२५;
राष्ट्रीयत्व	भारतीय
टोपणनावे	पीबी
पेशा	संगणक-वैज्ञानिक, प्राध्यापक
	संकेतस्थळ; https://www.cse.iitb.ac.in/~pb/

पुष्पक भट्टाचार्य (३ जुलै १९६२ – ५ ऑक्टोबर २०२५^[१]) हे भारतीय तंत्रज्ञान संस्था (आयआयटी) मुंबई येथील संगणक शास्त्र आणि अभियांत्रिकी विभागात प्राध्यापक आणि एक भारतीय संगणक शास्त्रज्ञ होते. त्यांनी २०१५ ते २०२१ या काळात आयआयटी पाटणाचे संचालक म्हणून काम पाहिले.^[२] ते 'असोसिएशन फॉर कॉम्प्युटेशनल लिंग्विस्टिक्स' (२०१६-१७) चे माजी अध्यक्ष होते,^[३] आणि त्यांनी आयआयटी मुंबईमध्ये 'विजय आणि सीता वाशी चेअर प्रोफेसरशिप' भूषवली होती.^[४] भट्टाचार्य यांनी त्यांच्या मृत्यूपर्यंत आयआयटी मुंबई येथील 'सेंटर फॉर इंडियन लँग्वेज टेक्नॉलॉजी' (CFILT) मध्ये नॅचरल लँग्वेज प्रोसेसिंग संशोधन गटाचे नेतृत्व केले.

आयआयटी मद्रास येथील 'AI4Bharat' मधील निलेकणी केंद्राच्या उद्घाटनाप्रसंगी, इन्फोसिसचे सह-संस्थापक आणि अकार्यकारी अध्यक्ष नंदन निलेकणी यांनी भट्टाचार्य यांचा उल्लेख "गॉडफादर ऑफ इंडियन एनएलपी" असा केला होता.^[५]

प्रारंभिक जीवन आणि शिक्षण

भट्टाचार्य यांचा जन्म १९६२ मध्ये शिलाँग येथे झाला.^[६] त्यांनी त्यांचे शालेय शिक्षण 'जेल रोड बॉईज हायस्कूल', शिलाँग येथून पूर्ण केले. त्यांनी आयआयटी खरगपूर येथून संगणक शास्त्रामध्ये बी.टेक. पदवी मिळवली, त्यानंतर आयआयटी कानपूर येथून एम.टेक. आणि १९९४ मध्ये आयआयटी मुंबईतून संगणक शास्त्रामध्ये पीएचडी पूर्ण केली.^[६]

संशोधन

भट्टाचार्य यांच्या संशोधनाच्या क्षेत्रांमध्ये नैसर्गिक भाषा प्रक्रिया (NLP), कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI), मशीन लर्निंग, 'सायकोलिग्विस्टिक्स', 'आय ट्रॅकिंग' आणि 'इन्फॉर्मेशन रिट्रीव्हल' यांचा समावेश होतो. त्यांनी इंडोवर्डनेट सारख्या बहुभाषिक शब्दसंग्रह डेटाबेसच्या विकासामध्ये आणि 'मशीन ट्रान्सलेशन' तसेच 'कॉम्प्युटेशनल लिंग्विस्टिक्स'शी संबंधित इतर प्रकल्पांमध्ये महत्त्वपूर्ण योगदान दिले.^[७] त्यांनी अनेक शैक्षणिक ग्रंथांचे लेखन आणि सह-लेखन केले, ज्यामध्ये आदित्य जोशी यांच्यासह लिहिलेले इन्व्हेस्टिगेशन्स इन कॉम्प्युटेशनल सार्काझम,^[८] अभिजित मिश्रा यांच्यासह कॉग्निटिव्हली इन्स्पायर्ड नॅचरल लँग्वेज प्रोसेसिंग: अ‍ॅन इन्व्हेस्टिगेशन बेस्ड ऑन आय ट्रॅकिंग,^[९] आणि अनुप कुंचुकुट्टन यांच्यासह मशीन ट्रान्सलेशन अँड ट्रान्सलिट्रेशन ऑफ लो रिसोर्स रिलेटेड लँग्वेजेस^[१०] या पुस्तकांचा समावेश आहे.

आपल्या कारकिर्दीत भट्टाचार्य यांनी नियतकालिके आणि परिषदांच्या कामकाजात ३५० हून अधिक शोधनिबंध प्रकाशित केले आणि ३०० हून अधिक पदवी, पदव्युत्तर आणि डॉक्टरेट विद्यार्थ्यांचे मार्गदर्शन केले. त्यांचे प्रकल्प प्रामुख्याने भारतीय भाषांमधील तांत्रिक आव्हाने सोडवण्यावर केंद्रित होते, जसे की 'वर्डनेट' विकसित करणे, कमी स्त्रोत असलेल्या भाषांसाठी अनुवाद प्रणाली तयार करणे आणि भाषा प्रक्रियेच्या संज्ञानात्मक पैलूंचा अभ्यास करणे. त्यांनी आयबीएम, मायक्रोसॉफ्ट, याहू आणि संयुक्त राष्ट्र यांसारख्या संस्थांच्या पाठबळावर सरकारी आणि उद्योग-अनुदानित संशोधन उपक्रमांचे नेतृत्व देखील केले.^[११]

मृत्यू

५ ऑक्टोबर २०२५ रोजी वयाच्या ६३ व्या वर्षी भट्टाचार्य यांचे निधन झाले.^[६]

पुरस्कार आणि सन्मान

तंत्रज्ञान विकासासाठी आयआयटी मुंबईचा पटवर्धन पुरस्कार^[१२]
तंत्रज्ञान विकासासाठी आयआयटी रुरकीचा व्ही.एन.एम.एम. (VNMM) पुरस्कार^[१२]
फेलो, इंडियन नॅशनल अकॅडमी ऑफ इंजिनिअरिंग (INAE)^[१३]
'इन्स्टिट्यूशन ऑफ इंजिनिअर्स (इंडिया)' द्वारे एमिनेंट इंजिनिअर अवॉर्ड (Eminent Engineer Award)^[१२]

संदर्भ

↑ "Obituary. Prof Pushpak Bhattacharyya" (PDF). Indian National Academy of Engineering. 9 October 2025 रोजी पाहिले.
↑ "Prof. Pushpak Bhattacharyya, Director IIT Patna". Indian Institute of Technology Patna. 21 November 2018 रोजी पाहिले.
↑ "Executive Committee". 21 November 2018 रोजी पाहिले.^{[permanent dead link]}
↑ "Chair Professors 2015". 21 November 2018 रोजी पाहिले.
↑ "Nilekani Centre @ AI4Bharat IIT Madras, Inauguration". AI4Bharat. 12 August 2022. 24 July 2024 रोजी पाहिले.
1 2 3 "Noted academician, computer scientist from city no more". The Shillong Times. 6 October 2025. 6 October 2025 रोजी पाहिले.
↑ Bhattacharyya, Pushpak (2015). Machine Translation. CRC Press. ISBN 978-1-4398-9718-8.
↑ Joshi, Aditya; Bhattacharyya, Pushpak; Carman, Mark J. (2018). Investigations in Computational Sarcasm. Springer. ISBN 978-981-10-8395-2.
↑ Mishra, Abhijit; Bhattacharyya, Pushpak (2018). Cognitively Inspired Natural Language Processing: An Investigation Based on Eye Tracking. Springer. ISBN 978-981-13-1515-2.
↑ Kunchukuttan, Anoop; Bhattacharyya, Pushpak (2024). Machine Translation and Transliteration of Low Resource Related Languages. CRC Press. ISBN 9781003096771.
↑ "Sponsored Research Projects". 21 November 2018 रोजी पाहिले.
1 2 3 "Awards and Recognitions". 21 November 2018 रोजी पाहिले.
↑ "Pushpak Bhattacharyya". 21 November 2018 रोजी पाहिले.

[obit-1] "Obituary. Prof Pushpak Bhattacharyya" (PDF). Indian National Academy of Engineering. 9 October 2025 रोजी पाहिले.

[iitp-2] "Prof. Pushpak Bhattacharyya, Director IIT Patna". Indian Institute of Technology Patna. 21 November 2018 रोजी पाहिले.

[acl-3] "Executive Committee". 21 November 2018 रोजी पाहिले.^{[permanent dead link]}

[chair-4] "Chair Professors 2015". 21 November 2018 रोजी पाहिले.

[ai4bharat-5] "Nilekani Centre @ AI4Bharat IIT Madras, Inauguration". AI4Bharat. 12 August 2022. 24 July 2024 रोजी पाहिले.

[shillong-6] 1 2 3 "Noted academician, computer scientist from city no more". The Shillong Times. 6 October 2025. 6 October 2025 रोजी पाहिले.

[machine-7] Bhattacharyya, Pushpak (2015). Machine Translation. CRC Press. ISBN 978-1-4398-9718-8.

[sarcasm-8] Joshi, Aditya; Bhattacharyya, Pushpak; Carman, Mark J. (2018). Investigations in Computational Sarcasm. Springer. ISBN 978-981-10-8395-2.

[eye-9] Mishra, Abhijit; Bhattacharyya, Pushpak (2018). Cognitively Inspired Natural Language Processing: An Investigation Based on Eye Tracking. Springer. ISBN 978-981-13-1515-2.

[lowres-10] Kunchukuttan, Anoop; Bhattacharyya, Pushpak (2024). Machine Translation and Transliteration of Low Resource Related Languages. CRC Press. ISBN 9781003096771.

[sponsored-11] "Sponsored Research Projects". 21 November 2018 रोजी पाहिले.

[awards-12] 1 2 3 "Awards and Recognitions". 21 November 2018 रोजी पाहिले.

[inae-13] "Pushpak Bhattacharyya". 21 November 2018 रोजी पाहिले.

[१]

[२]

[३]

[४]

[५]

[६]

[७]

[८]

[९]

[१०]

[११]

[१२]

[१३]