पश्चिम जर्मेनिक भाषा

 

जर्मॅनिक भाषा कुटुंबातील तीन शाखांपैकी पश्चिम जर्मॅनिक शाखा सर्वात मोठं आहे (इतर उत्तर जर्मॅनिक आणि नामशेष झालेल्या पूर्व जर्मॅनिक भाषा आहेत). पश्चिम जर्मॅनिक शाखा शास्त्रीयदृष्ट्या तीन उपशाखांमध्ये विभागली जाते: इंग्वायोनिक, ज्यामध्ये इंग्रजी, लो जर्मन भाषा आणि फ्रिशियन भाषांचा समावेश आहे; इस्तवायोनिक, ज्यामध्ये डच आणि त्याचे जवळचे नातेवाईक आहेत; व इर्मिनोनिक, ज्यामध्ये जर्मन आणि त्याचे जवळचे नातेवाईक आणि रूपे आहेत.

इंग्रजी ही पश्चिम जर्मॅनिक शाखेतिल सर्वात जास्त बोलली जाणारी भाषा आहे, जगात एक अब्जाहूनही अधिक इंग्रजी बोलणारे आहेत. युरोपमध्ये, तीन सर्वात प्रचलित पश्चिम जर्मॅनिक भाषा इंग्रजी, जर्मन आणि डच आहेत. अंदाजे ४,५०,००० लोक बोलणारे फ्रिशियन हे पश्चिम जर्मॅनिक शाखेची चौथी वेगळी भाषा आहे. भाषा कुटुंबात आफ्रिकान्स, यिडिश, लो सॅक्सन, लक्झेंबर्गिश, हुनस्रिक आणि स्कॉट्स यांचाही समावेश आहे. याव्यतिरिक्त, अनेक क्रिओल्स, पॅटोइस आणि पिजिन्स डच, इंग्रजी किंवा जर्मनवर आधारित आहेत.

इतिहास

मूळ आणि वैशिष्ट्ये

जर्मॅनिक भाषा पारंपारिकदृष्टेनुसार तीन गटांमध्ये विभागल्या जातात: पश्चिम, पूर्व आणि उत्तर जर्मॅनिक. काही प्रकरणांमध्ये, रूनिक शिलालेखांच्या विरळ पुराव्यांमुळे त्यांचा अचूक संबंध निश्चित करणे कठीण होते, त्यामुळे काही एकमेव प्रकारांचे वर्गीकरण करणे कठीण झाले आहे. हे विशेषतः अप्रमाणित ज्यूट भाषेसाठी महत्वाचे आहे; आज तरी, बहुतेक भाषाशास्त्रज्ञ ज्यूटला उत्तर जर्मॅनिकच्या अनेक वैशिष्ट्यांसह पश्चिम जर्मॅनिक जाती म्हणून वर्गीकृत करतात.

२०व्या शतकाच्या अखेरीपर्यंत काही विद्वानांनी असा दावा केला होता की स्थलांतर काळात सर्व जर्मॅनिक भाषा परस्पर सुगम होत्या. परंतु इतरांच्या मते जुन्या फ्रँकिश व गॉथिकसारख्या पश्चिम जर्मॅनिक बोली बोलणारे लोक इ.स. तिसऱ्या शतकाच्या सुमारास एकमेकांशी अस्खलित संवाद साधू शकत नव्हते. २१व्या शतकाच्या सुरुवातीला प्रोटो-पश्चिम जर्मॅनिकच्या अभ्यासात झालेल्या प्रगतीमुळे, त्या काळी पूर्व व पश्चिम जर्मॅनिक या भाषा प्रत्यक्षात परस्पर सुगम नव्हत्या यावर विद्वानांमध्ये एकमत वाढले आहे, तर पश्चिम व उत्तर जर्मॅनिक काही प्रमाणात परस्पर सुगम राहिल्या.[१]

जॅस्टोर्फ संस्कृतीच्या उत्तरार्धात (इ.स.पू. १ल्या सहस्रकाच्या मध्यावर), प्रोटो-जर्मॅनिक भाषेतून विकसित झालेल्या पश्चिमेकडील गटाशी संबंधित काही बोलीभाषिक वैशिष्ट्ये दिसून येतात. पश्चिम जर्मॅनिक गटाचे वैशिष्ट्य म्हणजे उत्तर व पूर्व जर्मॅनिकमध्ये न आढळणाऱ्या अनेक ध्वनीशास्त्रीय, पदरचनशास्त्रीय आणि शब्दावली नवकल्पना तसेच काही पुरातत्त्वीय संबंध. पश्चिम जर्मॅनिक ध्वनीशास्त्रीय वैशिष्ट्यांची उदाहरणे पुढीलप्रमाणे आहेत:  

• • ओष्ठ्य-कण्ठ्य व्यंजनांचे (labiovelars) अवोष्ठीकरण (delabialization) शब्दारंभी वगळता इतर सर्व ठिकाणी झाले.[१०][११][१२]
  • *-zw- आणि *-đw- या समूहांचे *-ww- मध्ये रूपांतर, उदा. प्रोटो-जर्मॅनिक *izwiz > *iwwiz ‘तुम्ही’ दै. बहु.; *feđwōr > *fewwōr ‘चार’.[१३]
  • /d/चा घर्षी सहस्वानिकी [ð] सर्व ठिकाणी अवरोधक [d] मध्ये रूपांतरित झाला; (इतर घर्षी [β] आणि [ɣ] तसेच राहिले) हा बदल *-zw- व *-đw- चे *-ww- मध्ये रूपांतर झाल्यानंतर घडल्याचे मानले जाते.[१४][१५]
  • द्वितीय पुरुष एकवचन भूतकाळ प्रत्यय -t चा -ī ने पर्याय (सूचक व संभाव्य दोन्ही लिंगांमध्ये). या रूपाचे मूळ समजावून सांगण्यासाठी शंभराहून अधिक वर्षे शास्त्रीय वाद चालू आहे. J. v. Fierlinger (१८८५)[१७] पासून R. Löwe (१९०७),[१८] O. Behaghel (१९२२), Jakob Sverdrup (१९२७), Hermann Hirt (१९३२),[२१] E. Polomé (१९६४),[२२] W. Meid (१९७१),[२३] E. Hill (२००४),[२४] K.-H. Mottausch[२५] आणि W. Euler (१९९२ नंतर)[२६] यांसारख्या अनेक भाषाशास्त्रज्ञांनी हा प्रत्यय इंडो-युरोपीय aorist काळाचा अवशेष मानला आहे. या मतानुसार -t ने जुना -ī(z) प्रत्यय बदलला. याच्या विरुद्ध मत मांडणारे, व या रूपांचे स्पष्टीकरण प्रामुख्याने optative रूपांच्या प्रभावाने झाले असे मानणारे भाषाशास्त्रज्ञ म्हणजे W. Scherer (१८६८), W. L. van Helten, Edward Schröder (१९२१), Bammesberger (१९८६) व Don Ringe (२०१४).
  • शब्दान्ती /z/ चा लोप. हा फक्त जुना उच्च जर्मन (OHG) मध्ये /r/ स्वरूपात टिकून राहिला, तेही एकाक्षरी शब्दांत. नंतरच्या काळात शब्दान्ती /a/ व /aN/ यांचाही लोप झाल्याने अनेक नामांचे नामनिर्देशक (nominative) व कर्मकारक (accusative) रूपे एकसारखी झाली.[२७][१०][२८]
  • **बहुश्रुत शब्दांतील शब्दान्ती -a (प्रोटो-जर्मॅनिक -an# सह) चा लोप, उदा. दै. एक. OHG horn विरुद्ध ORu. horna ‘शिंग’. हा बदल शब्दान्ती /z/ चा लोप झाल्यानंतर घडला.[१५]
  • पश्चिम जर्मॅनिक gemination : /r/ वगळता सर्व व्यंजनांचे /j/ पूर्वी दीर्घीकरण; हा बदल अंतिम *-a च्या लोपानंतर घडला.[१०][२९][१५]
  • *प्रोटो-जर्मॅनिक e चे i मध्ये रूपांतर, जेव्हा त्यानंतर i किंवा j येते.[३०]

प्रोटो-वायव्य जर्मॅनिक ते प्रोटो-पश्चिम जर्मॅनिक या संक्रमणकाळात (त्यांपैकी काही बदल फक्त प्रादेशिक होते) सुमारे वीस ध्वनीबदलांचा सापेक्ष कालक्रम डॉन रिंगे यांनी २०१४ मध्ये प्रकाशित केला होता.[१]

पश्चिम जर्मॅनिक भाषांतील एक ध्वनीशास्त्रीय पुरातन वैशिष्ट्य म्हणजे बहुतेक क्रियापदांमध्ये, विशेषतः जुन्या उच्च जर्मनमध्ये, व्याकरणशास्त्रीय वेचसेल (grammatischer Wechsel) चे जतन.[१] हे पश्चिम जर्मॅनिकसाठी वैशिष्ट्यपूर्ण मानले जाते, कारण पूर्व आणि उत्तर जर्मॅनिकमध्ये यापैकी बरेच प्रकार (गॉथिकमध्ये जवळजवळ सर्व) प्रारंभीच्या लिखित साहित्यात पोहोचण्यापूर्वीच समरसतेने समतल झाले होते.[१]