Jump to content

पंच द्रविड महाराष्ट्रीय ब्राह्मण

विकिपीडिया, मुक्‍त ज्ञानकोशातून

पंच द्रविड मराठी ब्राह्मण (महाराष्ट्रीय ब्राह्मण म्हणूनही ओळखले जातात) हे भारतातील महाराष्ट्र राज्यातील स्थानिक ब्राह्मण समुदाय आहेत. त्यांच्या ऐतिहासिक उगमस्थानांनुसार त्यांचे प्रामुख्याने तीन उपविभाग मानले जातात—देश, कराड आणि कोकण. महाराष्ट्रातील ब्राह्मण समूहांत प्रामुख्याने देशस्थ, चित्पावन (कोकणस्थ), कऱ्हाडे आणि देवरुखे यांचा समावेश होतो.

भौगोलिक वितरण

[संपादन]
भारतातील महाराष्ट्र राज्याचे स्थान. बहुसंख्य महाराष्ट्रीय ब्राह्मण महाराष्ट्रात (डावीकडे) राहतात.
महाराष्ट्राचे विभाग.

महाराष्ट्रीय ब्राह्मण हे मूळचे महाराष्ट्र राज्यातील आहेत. मात्र पुरोहित-कार्यासाठीचे प्रशिक्षण, हिंदू धर्मशास्त्रे व विधिनियमांतील प्रावीण्य आणि प्रशासकीय कौशल्य यांमुळे ऐतिहासिक काळात त्यांना भारतभर विविध ठिकाणी रोजगार मिळत गेला. उदाहरणार्थ, १७०० च्या दशकात जयपूरच्या दरबारात बनारस येथून काही महाराष्ट्रीय ब्राह्मणांची भरती झाल्याचे उल्लेख आढळतात. ही मंडळी पुढे दक्षिण भारतातील विजयनगर साम्राज्य पतनानंतर बनारसला स्थलांतरित झाली होती.[१]

समुदायाचे सर्वाधिक मोठ्या प्रमाणातील स्थलांतर मराठा साम्राज्य भारतभर विस्तारले त्या काळात घडून आले. पेशवे, होळकर, सिंधिया आणि गायकवाड या घराण्यांच्या सत्ताकेंद्रांसोबत पुरोहित, कारकून व सैन्यदलातील कर्मचारी यांचीही लक्षणीय लोकसंख्या स्थलांतरित झाली. या स्थलांतरितांमध्ये देशस्थ, सारस्वत तसेच CKP सारख्या साक्षर वर्गातील (ब्राह्मणेतर) समुदायांचाही समावेश होता. नव्या मराठा सत्ताकेंद्रांतील प्रशासनाची पाठराखण अनेक ठिकाणी—उदा. बडोदा, इंदौर, ग्वालियर, बुंदेलखंड आणि तंजावर—या समूहांनी केली.[२] आधुनिक तमिळनाडू राज्यातील तंजावर येथे देशस्थांची उपस्थिती १७०० च्या सुरुवातीच्या काळापर्यंत मागे जाते.[३] आधुनिक काळात इंदौरमधील महाराष्ट्रीय ब्राह्मण आणि CKP समुदायांनी RSS आणि भारतीय जनसंघ (BJPचा पूर्वसूरी) यांतील संघटनात्मक प्रभावात वर्चस्व राखल्याचेही काही अभ्यासक नमूद करतात.[४]

महाराष्ट्राच्या एकूण लोकसंख्येच्या सुमारे ८–१०% लोकसंख्या ब्राह्मण समुदायाची असल्याचे काही स्रोतांत नमूद केले जाते.[५]

महाराष्ट्रीय ब्राह्मणांमध्ये सुमारे ६०% (तीन-पंचमांश) देशस्थ ब्राह्मण आणि सुमारे २०% (एक-पंचमांश) चित्पावन ब्राह्मण असल्याचे काही अभ्यासांत नमूद केले जाते.[६][७]

व्यवसाय

[संपादन]

ऐतिहासिक

[संपादन]
पंच द्रविड महाराष्ट्रीय ब्राह्मण is located in India
Dewas
Gwalior
Sagar, Madhya Pradesh
Indore
Vadodara
Varanasi
Thanjavur
Arcot
Almora
Jabalpur
महाराष्ट्र प्रदेशापासून दूर असलेल्या भारतातील काही ठिकाणांचे स्थान जिथे शतकानुशतके महाराष्ट्रीय ब्राह्मण वसले. यांपैकी अनेक ठिकाणे कधीकाळी मराठा सत्तेखाली होती. (ठिपक्यावर नेल्यास ठिकाणाचे नाव दिसेल.)

महाराष्ट्रात ब्राह्मणांचा व्यवसायाधार तुलनेने व्यापक राहिला असून त्यात पुरोहितपद, वैदिक अध्ययन, प्रशासन, योद्धावृत्ती, दरबारी कामकाज, व्यापार तसेच राजकारण अशा अनेक क्षेत्रांचा समावेश होता.[८][९]

दख्खन सल्तनतीच्या काळात देशस्थ आणि सारस्वत ब्राह्मणांची प्रशासकीय कामांमध्ये आणि करसंकलनातील भूमिकेत लक्षणीय भरती होत होती.[१०][११][१२][१३][१४]

मराठा साम्राज्याच्या (१७वे–१८वे शतक) काळातही ते प्रशासकीय भूमिकांमध्ये होते; काही चित्पावन ब्राह्मण पेशवा म्हणून उदयास आले आणि प्रत्यक्ष सत्ताधारी ठरले.[१५][१६] पेशवाई काळात पुणे हे साम्राज्याची प्रमुख आर्थिक केंद्रे म्हणून विकसित झाले; त्या काळातील सावकार/बँकरांमध्ये महाराष्ट्रीय ब्राह्मणांचे प्रमाण लक्षणीय होते, असे काही अभ्यासक नमूद करतात.[१७]

१६व्या–१७व्या शतकांत अनेक मराठी ब्राह्मणांनी बनारस येथे स्थलांतर केले. त्या काळात बनारस हे अध्ययनाचे महत्त्वाचे केंद्र बनले होते. साता मराठी ब्राह्मण कुळे/घराणी (उदा. शेष, भट, धर्माधिकारी, भारद्वाज, पायगुंडे, पुन्ताम्बेकर्, चौधुरी) या शहरातील संस्कृत शास्त्र व धर्मविधी-अभ्यासातील बौद्धिक परंपरेत दीर्घकाळ प्रभावी राहिल्याचे उल्लेख आढळतात. या कुळांना एकत्रितपणे “दाक्षिणात्य ब्राह्मण” असे संबोधले जाई.[१८][१९]

काही महाराष्ट्रीय ब्राह्मण आजच्या उत्तराखंड राज्यातील कुमाऊँ व गढ़वाल विभागात (उदा. अलमोडा) स्थायिक झाल्याचेही उल्लेख आहेत.[२०][२१][२२][२३]

जॉन रॉबर्ट्स यांच्या मते, मराठा साम्राज्याच्या काळापासून ते ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनीच्या बॉम्बे प्रेसिडेन्सी निर्मितीपर्यंत, अन्य काही लेखनिक (ब्राह्मणेतर) जातींसह हे समूह प्रामुख्याने शहरी जीवनाकडे झुकलेले होते आणि व्यापाराकडे तुलनेने कमी वळलेले होते.[२४][स्पष्टीकरण हवे] मात्र एडमंड लीच आणि एस. एन. मुखर्जी यांनी कोकणातील चित्पावनांचे व्यापार व शेतीतील सहभागही नोंदविला आहे.[२५]

आधुनिक काळ

[संपादन]

१९व्या शतकातील सुरुवातीच्या वसाहतकालीन राजवटीत महाराष्ट्र प्रदेशातील ब्रिटिश प्रशासनाने लिपिकीय व कनिष्ठ प्रशासकीय कामांसाठी ब्राह्मण आणि सी.के.पी. सारख्या परंपरेने अध्ययन, अध्यापन व नोंद-ठेवणीशी संबंधित समुदायांमधून भरती केली. पेशवाई काळात प्रशासनातील अनुभव असल्यानेही या समुदायांना त्या कामांमध्ये लाभ झाला, असे काही अभ्यास सूचित करतात. याच काळात पश्चिमी शिक्षण स्वीकारणाऱ्या पहिल्या समुदायांमध्येही ब्राह्मण व CKP यांचा समावेश होता, आणि त्यातून अध्यापन, कायदा, वैद्यक, अभियांत्रिकी इ. क्षेत्रांत त्यांचे स्थान बळकट झाले.[२६] १९व्या शतकात सरकारी नोकऱ्यांमध्ये ब्राह्मणांचे प्राबल्य असल्याबद्दल समाजसुधारक ज्योतिराव फुले यांनी टीका केली होती.[२७] २०व्या शतकाच्या सुरुवातीस मात्र बॉम्बे प्रेसिडेन्सी किंवा कोल्हापूर संस्थान यांसारख्या सरकारांनी कनिष्ठ स्तरावरील सरकारी नोकऱ्यांत आरक्षणविषयक धोरणे लागू केली, ज्यामुळे ब्राह्मणांवर प्रतिकूल परिणाम झाला, असे काही अभ्यास नमूद करतात.[२८]

पश्चिमी शिक्षण स्वीकारलेल्या महाराष्ट्रीय ब्राह्मणांपैकी न्यायमूर्ती रानडे आणि गोपाळ हरी देशमुख (लोकहितवादी) यांसारखे काहीजण सामाजिक सुधारणा, स्त्रीशिक्षण आणि स्थानिक पातळीवरील राजकीय सहभाग यांत अग्रभागी होते; तर सुधारक भूमिकेचे विरोधक म्हणून त्यांच्या समुदायातीलच काही सनातनी प्रवृत्ती (उदा. लोकमान्य टिळक) पुढे आल्या, असेही काही स्रोत नमूद करतात.[२९] विसाव्या शतकात सावरकर यांनी हिंदुत्व संकल्पना मांडल्याचे, तसेच हेडगेवार व त्यांचे उत्तराधिकारी माधव गोळवलकर यांनी राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघ या हिंदू राष्ट्रवादी संघटनेची स्थापना/नेतृत्व केल्याचे उल्लेख आढळतात.

गेल्या सुमारे शंभर वर्षांत किर्लोस्कर, गारवारे, ओगले[३०] आणि म्हैस्कर यांसारख्या काही ब्राह्मण कुटुंबांनी उत्पादन व बांधकाम उद्योगांत मोठे व्यवसाय उभारल्याचे नमूद केले जाते.[३१]

समाज आणि संस्कृती

[संपादन]

धार्मिक प्रथा

[संपादन]
मराठी ब्राह्मण कुटुंबातील देवघर. (डावीकडून) पारंपरिक निरंजन, विद्युत दिवा, अंबेजोगाईच्या योगेश्वरीचे चित्र (कुलदैवत), लक्ष्मी-केशवाचे चित्र (कुलदैवत), तसेच खालील पाटावर (डावीकडून) अन्नपूर्णा, गणेश आणि बाळकृष्ण यांच्या मूर्ती.[३२]

समाजशास्त्रज्ञ एस. डी. पिल्लई यांनी जी. एस. घुर्ये यांच्या अभ्यासांच्या आधारे असा युक्तिवाद मांडल्याचे नमूद केले जाते की पश्चिम भारतातील कोकणपट्ट्यातील काही सारस्वत उपजातींमध्ये ऐतिहासिकदृष्ट्या वेदज्ञान, पुरोहितवृत्ती इ. अभाव असूनही दंतकथा व उगमकथांच्या आधारे “ब्राह्मण” असा दावा मांडला गेला. मात्र दक्षिण कोकणातील/दक्षिण-पश्चिम भारतातील सारस्वतांमध्ये अ-मांसाहारी परंपरा लागू होत नाही, असेही ते नमूद करतात.[३३][३४][३५]

कोकणातील चित्पावन ब्राह्मण धार्मिक विधींसाठी पुरोहित म्हणून कार्य करत असत; तसेच शेतीतही त्यांचा सहभाग होता.[३६]

कऱ्हाडे ब्राह्मणांमध्ये स्मार्त आणि वैष्णव असे दोन्ही पंथीय गट आढळतात. स्मार्त हे आदि शंकराचार्य यांचे अनुयायी, तर वैष्णव (माध्व/भागवत) हे मध्वाचार्य यांचे अनुयायी मानले जातात.[३७][३८]

देशस्थ आणि कऱ्हाडे समुदायांत ऐतिहासिक काळात “क्रॉस-कझिन विवाह” (चुलत भावंडांतील काही प्रकारचे विवाह) आढळत असले, तरी चित्पावनांत अशी प्रथा नव्हती, असे काही लेखनात नमूद केले जाते.[३९] तसेच महाराष्ट्रातील कर्मकांडाने उच्च समजल्या जाणाऱ्या जातींमध्ये (मराठी ब्राह्मण, CKP, सारस्वत इ.) विधवा पुनर्विवाह ऐतिहासिकदृष्ट्या तुलनेने दुर्मिळ होता, असेही काही अभ्यास नमूद करतात.[४०]

इतर अनेक हिंदू समुदायांप्रमाणे मराठी ब्राह्मण घरांमध्ये विविध देवतांच्या मूर्ती/चिन्हे/चित्रांसह “देवघर” असते.[४१]

आहार

[संपादन]
विविध पदार्थांसह महाराष्ट्रीय शाकाहारी थाळी

देशस्थ, चित्पावन आणि कऱ्हाडे ब्राह्मण ऐतिहासिकदृष्ट्या कडक शाकाहारी असल्याचे काही स्रोतांत नमूद केले जाते. के. एस. सिंग यांच्या मते सारस्वत ब्राह्मण “फक्त मासे” खातात, असे म्हटले जाते.[३३][४२][४३][४४] मात्र मुंबईतील “सारस्वत महिला समाज” या संघटनेने १९८८ मध्ये प्रसिद्ध केलेल्या रासचंद्रिका या सारस्वत पाकपुस्तकात अंडी, मासे तसेच मटण इत्यादी पदार्थांच्या कृतींचाही उल्लेख असल्याने, “फक्त मासे” या दाव्याला विरोधाभास असल्याचेही नमूद केले जाते.[४५]

पेशवाई काळात पुण्यात मद्याबाबत जातीनिहाय नियम करण्यात आले होते; उदा. ब्राह्मण, शेणवी, प्रभू आणि प्रशासनातील अधिकाऱ्यांना मद्यविक्री निषिद्ध करण्यात आली होती, असे घुर्ये यांनी नमूद केले आहे.[४६]

सामाजिक व राजकीय मुद्दे

[संपादन]

समाजशास्त्रज्ञ शर्मिला रेगे यांच्या मते ब्रिटिश काळात प्रशासकांची मागणी वाढत गेल्यामुळे शिक्षणधोरणाची दिशा ठरली; त्यातून उदयास येणाऱ्या बुद्धिजीवी वर्गाची जातीय रचना पाहता उच्च जातींनी उपलब्ध नोकरशाही पदांवरील भरतीमध्ये वर्चस्व राखून आपली सामाजिक-आर्थिक स्थिती दृढ केली. तसेच काही शाळांमध्ये खालच्या जातींच्या विद्यार्थ्यांना प्रवेश नाकारण्याच्या मागण्या झाल्याचेही त्या दाखवतात. उदाहरणार्थ, १८२७ ते १८४८ या काळात बॉम्बेतील एल्फिन्स्टन महाविद्यालयत १५२ मॅट्रिक विद्यार्थ्यांपैकी १६ ब्राह्मण, १२ गौड सारस्वत ब्राह्मण (शेणवी), ७१ प्रभू, २८ पारशी आणि २५ खालच्या जातीतून होते. पुण्यातील न्यू इंग्लिश स्कूलमध्ये १८८६ मध्ये ९८२ पैकी ९११ विद्यार्थी ब्राह्मण होते. तसेच १८८६ मध्ये “एलिट प्रशासकीय श्रेणी”तील ३८४ पैकी २११ ब्राह्मण, ३७ प्रभू आणि फक्त १ शूद्र होता.[४७]

गेल ऑमव्हेट यांच्या निष्कर्षानुसार ब्रिटिश काळात ब्राह्मण आणि CKP यांची साक्षरता इतर काही समुदायांपेक्षा (उदा. कुणबी व मराठे) तुलनेने फार जास्त होती. विशेषतः चित्पावन, CKP आणि देशस्थ हे सर्वाधिक साक्षर समुदाय ठरतात, असे त्या नमूद करतात. स्त्री साक्षरता आणि इंग्रजी साक्षरतेतही समान प्रकारची जातीनिहाय पद्धत दिसते, असेही त्या सांगतात.[४८][a]

बाळ गंगाधर टिळक यांनी देशस्थ, चित्पावन आणि कऱ्हाडे यांनी एकत्र यावे अशी भूमिका घेतल्याचे, तसेच या तीन उपजातींमध्ये आंतरविवाह व सामूहिक भोजन वाढविण्याची गरज त्यांनी लेखनातून मांडल्याचे काही स्रोत नमूद करतात.[४९]

राजकारण

[संपादन]

महाराष्ट्रीय ब्राह्मणांनी हिंदू राष्ट्रवादी चळवळीत लक्षणीय भूमिका बजावल्याचे काही अभ्यासक नमूद करतात. राजकीय शास्त्रज्ञ क्रिस्तोफ जाफ्रेलो यांच्या मते मध्य प्रदेशातील इंदौर येथे १९५० ते १९६५ दरम्यान नगरपालिकांतील हिंदू राष्ट्रवादी प्रतिनिधित्वात महाराष्ट्रीय ब्राह्मण आणि CKP यांचे मिळून दोन-तृतीयांश ते तीन-चतुर्थांश इतके प्रमाण होते.[५०]

जाफ्रेलो यांच्या मते, महाराष्ट्रात ब्राह्मणांचे प्रत्यक्ष राजकीय वर्चस्व कमी झाले असले तरी मराठे व दलित समुदायांत ब्राह्मणांविषयी नाराजी टिकून असल्याचे काही प्रसंगी दिसते.[५१]

ब्राह्मणविरोधी हिंसा

[संपादन]

गांधी यांच्या हत्येनंतर (हत्यारा नथुराम गोडसे हा चित्पावन ब्राह्मण होता), १९४८ मध्ये महाराष्ट्रात काही ठिकाणी ब्राह्मण समुदायावर—विशेषतः मराठा समाजातील काही घटकांकडून—हिंसाचार झाल्याचे विविध स्रोतांत नोंदले जाते.[५२][५३] पुणे विद्यापीठातील राजकीय शास्त्रज्ञ व्ही. एम. सिरसिकर यांनी असे म्हटल्याचे उद्धृत केले जाते की:

दंगली मराठ्यांच्या गांधीजींवरील तीव्र प्रेमामुळे झाल्या असे मानणे अतिशयोक्त ठरेल. गोडसे हा ब्राह्मणांना दोष देण्यासाठी आणि त्यांच्या मालमत्तेला आग लावण्यासाठी एक सोपा द्वेष-प्रतीक ठरला.[५२]

}

राजकीय शास्त्रज्ञ डोनाल्ड बी. रोझेन्थल यांच्या मते, हिंसेमागे मराठा समुदायाने इतिहासकाळात भोगलेल्या भेदभाव/अपमानाच्या भावना कारणीभूत होत्या; तसेच “आजही काही स्थानिक ब्राह्मणांचे म्हणणे आहे की परिस्थितीचा राजकीय लाभ घेण्यासाठी मराठ्यांनी दंगली आयोजित केल्या,” असेही त्यांनी नमूद केल्याचे उद्धरण आढळते.[५३]

फक्त साताऱ्यातच सुमारे ३०० गावांमध्ये सुमारे १००० घरे जळाल्याचे, तसेच काही ठिकाणी हत्या/लूटमार/आगजनी आणि छेडछाडीच्या घटनाही घडल्याचे उल्लेख आहेत. मुंबईत पहिल्या दिवशी १५ आणि पुण्यात ५० मृत्यू झाल्याचे, तसेच एकूण आर्थिक नुकसान सुमारे १० कोटी रुपये (किंवा १९४८ मधील सुमारे २ कोटी अमेरिकी डॉलर) असल्याचा अंदाजही काही स्रोत देतात.[५४]

महाराष्ट्रातील आरक्षण मागण्या

[संपादन]

महाराष्ट्रातील ब्राह्मण (८–१०%) समुदायातील “समस्त ब्राह्मण समाज” या गटाने मुंबई, पुणे व संभाजीनगर येथे आंदोलन केल्याचे उल्लेख आढळतात.[५५] या गटाने “EWS अंतर्गत अतिरिक्त ४% आरक्षण” यासह काही मागण्या मांडल्याचे सांगितले जाते.[५६] तसेच समुदायातील आर्थिक मागासलेपणा व बेरोजगारीचा उल्लेख करत निश्चित निवृत्तिवेतन इत्यादी मागण्याही केल्याचे काही वृत्तांत नमूद करतात.[५७]

महाराष्ट्रातील इतर ब्राह्मण गट

[संपादन]

उल्लेखनीय व्यक्ती

[संपादन]

संदर्भ

[संपादन]

टीपा

  1. ↑ ओम्वेड्ट यांनी जनगणना-आधारित आकडेवारी वापरण्यात व्याख्यात्मक अडचणी व वर्गीकरणातील बदल ही सूचना (proviso)ही नोंदविली आहे; तरीसुद्धा एकूण प्रवाह स्पष्ट असल्याचे त्या म्हणतात.

संदर्भसूची

  1. ↑ Heidi Pauwels (26 October 2017). Mobilizing Krishna's World: The Writings of Prince Sāvant Singh of Kishangarh. University of Washington Press. p. 31. ISBN 978-0-295-74224-3. line feed character in |date= at position 3 (सहाय्य); |date= मधील दिनांक मूल्ये तपासा (सहाय्य)
  2. ↑ Roberts, John (1971). "The Movement of Elites in Western India under Early British Rule". The Historical Journal. 14 (2): 243–244. JSTOR 2637955.
  3. ↑ Jaishri P. Rao (29 April 2019). Classic Cuisine and Celebrations of the Thanjavur Maharashtrians. Notion Press. ISBN 978-1-68466-649-2. line feed character in |date= at position 3 (सहाय्य); |date= मधील दिनांक मूल्ये तपासा (सहाय्य)
  4. ↑ Christophe Jaffrelot (1999). The Hindu Nationalist Movement and Indian Politics: 1925 to the 1990s : Strategies of Identity-building, Implantation and Mobilisation (with Special Reference to Central India). Penguin Books India. p. 147. ISBN 978-0-14-024602-5. line feed character in |publisher= at position 8 (सहाय्य)
  5. ↑
    1. Irawati Karmarkar Karve; Yashwant Bhaskar Damle (1963), Group relations in village community, Deccan College Post-graduate and Research Institute, p. 9, The Brahmin who form about 8% of the population of Maharashtra.
    Subhash R. Walimbe; P. P. Joglekar; Kishor Kumar Basa (2007). Anthropology for archaeology: proceedings of the Professor Irawati Karve Birth Centenary Seminar. Deccan College Post-Graduate and Research Institute. p. 158. While comprising only 9% of the Maharashtrian population, the eight endogamous Brahmin castes studied by Karve and Malhotra Maharashtra Assembly election: How Brahmin Devendra Fadnavis won over Marathas, India Today, 17 October 2019, For record, Brahmins contribute to around 10 per cent in the population of Maharashtra. After Marathas, Brahmins in Maharashtra seek reservation, The Economic Times, 3 December 2018, Dave also said they would be soon meeting the Maharashtra Backward Class Commission to pitch for their claims. According to the latter, the state had around 90 lakh Brahmins and 70% of them are below the creamy layer, which means they would be eligible for reservation benefits. No reservation for Brahmins, says Maharashtra CM Devendra Fadnavis, The Free Press Journal, 29 May 2019, The Brahmin community has around 8 percent share in the population of the state which is around 90 lakhs. "Maharashtra Brahmins unhappy, want separate 4% reservation", The Times of India, 31 January 2019, Vishwajeet Deshpande, a functionary of the Samaj, said that the Brahmin community comprises 8% of Maharashtra's total population of 11.4 crore. Distribution Of Brahmin Population, Outlook, 5 February 2022, Brahmins are about 10 percent of Maharashtra population.[permanent dead link] Maharashtra: Brahmin community presses for economic status survey, The Indian Express, 3 December 2018, It is widely believed that people from the Brahmin community are well-to-do. That is not true. Almost 60-70 per cent Brahmins are poor, especially those living in rural areas,” said Anand Dave, president of Pune district unit of the Akhil Bharatiya Brahman Mahasangh. The mahasangh said that Brahmins make up 8-9 per cent of Maharashtra’s population, which is around 90 lakh. Now Brahmins in Maharashtra want survey on socio-economic status, Frontline, The Hindu, 7 December 2018, In the numbers game, which is so crucial in influencing government policy, Brahmins do not do as well as Marathas. The Brahmin community forms about 9 per cent of the State’s population as opposed to Marathas who constitute about 30 per cent of the population. Hazel D'Lima (1983). Women in Local Government: A Study of Maharashtra. Concept Publishing Company. p. 170. ISBN 978-8170221418. Brahmins do not have a numerical superiority as they account for only 8 per cent of the population.
  6. ↑ Richard I. Cashman (1975). The Myth of the Lokamanya: Tilak and Mass Politics in Maharashtra. University of California Press. p. [https://archive.org/details/mythoflokamanya00rich/page/19 19]. ISBN 9780520024076. The Deshasthas, who hailed from the Deccan plateau, the Desh, accounted for three-fifths of the Maratha Brahman population. line feed character in |page= at position 59 (सहाय्य); line feed character in |title= at position 4 (सहाय्य)
  7. ↑ Edmund Leach; S. N. Mukherjee (1970). Elites in South Asia. Cambridge University Press. p. 98. The Chitpavans account for one-fifth of all Maharashtrian Brahmins. line feed character in |author1= at position 7 (सहाय्य)
  8. ↑ Gold, Daniel (2015). Provincial Hinduism: Religion and Community in Gwalior City. Oxford University Press. p. 134. ISBN 9780190266332. In Maharashtra, Brahmins have been known for traditional occupations of broader scope than those in most of the rest of India. Not just characteristically priests and scholars as elsewhere, Maharashtrian Brahmins were also recognized as men of action: administrators, businessmen and political leaders line feed character in |publisher= at position 7 (सहाय्य)
  9. ↑ Richard I. Cashman (1 January 1975). The Myth of the Lokamanya: Tilak and Mass Politics in Maharashtra. University of California Press. p. [https://archive.org/details/mythoflokamanya00rich/page/8 8]. ISBN 978-0-520-02407-6. line feed character in |date= at position 2 (सहाय्य); line feed character in |page= at position 58 (सहाय्य); |date= मधील दिनांक मूल्ये तपासा (सहाय्य)
  10. ↑ Gordon, Stewart (2017). The Marathas 1600-1818. 2. Cambridge University Press. pp. 130–146. ISBN 9780521033169.
  11. ↑ Deborah S. Hutton (2006). Art of the Court of Bijapur. Indiana University Press. p. 17. ISBN 9780253347848. Bijapur Sultanate certainly inherited patterns of cultural interaction from the Bahamani dynasty. One notable practice was the use of Maharashtrian Brahmins and Marathi-speaking soldiers in the kingdom's administration and army. Because the number of Muslims in Deccan was relatively small, the Deccan Islamic kingdoms depended on Brahmins, primarily from the Maharashtrian region, for administration and tax collection. line feed character in |author= at position 8 (सहाय्य)
  12. ↑ Eaton, Richard M.; Faruqui, Munis D.; Gilmartin, David; Kumar, Sunil; Richards, John F. (2013). Expanding Frontiers in South Asian and World History: Essays in Honour of John F. Richards. Cambridge University Press. p. 23. ISBN 9781107034280. line feed character in |title= at position 10 (सहाय्य)
  13. ↑ Kulkarni, G. T. (1992). "Deccan (Maharashtra) under the Muslim Rulers from Khaljis to Shivaji: A Study in Interaction". Bulletin of the Deccan College Research Institute. 51/52: 501–510. JSTOR 42930434.
  14. ↑ Mohammad, T.A. (2008). Nobility in the Bijapuri Kingdom (PDF). Aligarh Muslim University. p. 61. 25 November 2023 रोजी पाहिले.
  15. ↑ Kulkarni, Sumitra (1995). The Satara Raj, 1818–1848: A Study in History, Administration, and Culture. p. 129. ISBN 978-81-7099-581-4.
  16. ↑ "India : Rise of the peshwas". Britannica.com. 2011-11-08. 2013-03-23 रोजी पाहिले.
  17. ↑ H. Damodaran (25 June 2008). India's New Capitalists: Caste, Business, and Industry in a Modern Nation. Palgrave Macmillan UK. p. 50. ISBN 978-0-230-59412-8. line feed character in |date= at position 3 (सहाय्य); |date= मधील दिनांक मूल्ये तपासा (सहाय्य)
  18. ↑ Benke, T., 2010. THE ŚŪDRĀCĀRAŚIROMAN I OF KR S N A ŚES A: A 16th Century Manual of Dharma for Śūdras. Publicly accessible Penn Dissertations, p.159.[https://repository.upenn.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1133&context=edissertations ]
  19. ↑ Rosalind O'Hanlon; David Washbrook (2 January 2014). "Speaking from Siva's temple:Banaras scholar households and the Brahmin ecumene of Mughal India". Religious Cultures in Early Modern India: New Perspectives. Taylor & Francis. pp. 274–. ISBN 978-1-317-98287-6. line feed character in |date= at position 2 (सहाय्य); |date= मधील दिनांक मूल्ये तपासा (सहाय्य)
  20. ↑ Koranne-Khandekar, Saee (2017). "A taste of home". live Mint (1 Dec 2017). 21 February 2020 रोजी पाहिले.
  21. ↑ Dr. R. K. Thukral (1 January 2017). Uttarakhand District Factbook : Almora District: District level socio-economic data of Almora District, Uttarakhand. Datanet India Pvt. Ltd. pp. 4–. ISBN 978-93-86277-98-5. line feed character in |date= at position 2 (सहाय्य); |date= मधील दिनांक मूल्ये तपासा (सहाय्य)
  22. ↑ Braj Bhushan (28 August 2017). Eminent Indian Psychologists: 100 years of Psychology in India. SAGE Publishing India. pp. 285–. ISBN 978-93-86446-43-5. line feed character in |date= at position 3 (सहाय्य); |date= मधील दिनांक मूल्ये तपासा (सहाय्य)
  23. ↑ Namita Gokhale (17 August 2015). Mountains Echoes: Reminiscences of Kumaoni Women. Roli Books Private Limited. ISBN 978-93-5194-180-4. line feed character in |date= at position 3 (सहाय्य); |date= मधील दिनांक मूल्ये तपासा (सहाय्य)
  24. ↑ Roberts, John (1971). "The Movement of Elites in Western India under Early British Rule". The Historical Journal. 14 (2): 241–262. JSTOR 2637955.
  25. ↑ Leach, Edmund; Mukherjee, S. N. (1970). Elites in South Asia. Cambridge University Press. p. 99.
  26. ↑ Patterson, M.L., 1954. Caste and political leadership in Maharashtra. The Economic Weekly, pp.1066-7.[https://www.epw.in/system/files/pdf/1954_6/39/caste_and_political_leadership_in_maharashtraa_review_and_current_appraisal.pdf ]
  27. ↑ Dhananjay Keer (1997). Mahatma Jotirao Phooley: Father of the Indian Social Revolution. Popular Prakashan. p. 99. ISBN 978-81-7154-066-2. line feed character in |publisher= at position 8 (सहाय्य)
  28. ↑ Manoranjan Mohanty; M.N. Srinivas (6 May 2004). "Caste in modern India". Class, Caste, Gender. SAGE Publications. pp. 161–165. ISBN 978-81-321-0369-1. line feed character in |date= at position 2 (सहाय्य); |date= मधील दिनांक मूल्ये तपासा (सहाय्य)
  29. ↑ Sabyasachi Bhattacharya (2002). Education and the Disprivileged: Nineteenth and Twentieth Century India. Orient Blackswan. p. 238. ISBN 978-81-250-2192-6. line feed character in |publisher= at position 7 (सहाय्य)
  30. ↑ Damodaran, H., 2008. Brahmins, Khatris, and Babus. In India’s New Capitalists (pp. 48-91). Palgrave Macmillan, London.
  31. ↑ Harish Damodaran (25 November 2018). INDIA'S NEW CAPITALISTS: Caste, Business, and Industry in a Modern Nation. Hachette India. pp. 50–57. ISBN 978-93-5195-280-0. line feed character in |date= at position 3 (सहाय्य); |date= मधील दिनांक मूल्ये तपासा (सहाय्य)
  32. ↑ "Worship Of Balkrishna बाळकृष्ण सर्वांच्या देवघरात असतात,तुम्हाला माहित आहे का बाळकृष्णाची नित्यसेवा कशी करावी?". Maharashtra Times. line feed character in |title= at position 8 (सहाय्य)
  33. 1 2 S. Devadas Pillai (1997). Indian Sociology Through Ghurye, a Dictionary. Popular Prakashan. pp. 30–. ISBN 978-81-7154-807-1. line feed character in |publisher= at position 8 (सहाय्य)
  34. ↑ Dennis Kurzon (2004). Where East Looks West: Success in English in Goa and on the Konkan Coast. Multilingual Matters. pp. 74–. ISBN 978-1-85359-673-5. Saraswatis claim that they come from the Brahmin caste – hence their name - but others believe that they are usurpers using some fake brahmin ancestry to maintain their superiority. line feed character in |publisher= at position 13 (सहाय्य)
  35. ↑ Ramesh Bairy (11 January 2013). Being Brahmin, Being Modern: Exploring the Lives of Caste Today. Routledge. pp. 193–. ISBN 978-1-136-19820-5. Saraswat claim to Brahminhood is still strongly under dispute, particularly in the coastal districts of Karnataka. line feed character in |date= at position 3 (सहाय्य); |date= मधील दिनांक मूल्ये तपासा (सहाय्य)
  36. ↑ Paul Hockings, ed. (1992). Encyclopedia of world cultures: South Asia - Volume 2. Macmillan Reference USA. p. 69. The occupation of the Chitpavans in their original territory of the Konkan was farming, with some income from performing rituals among their own caste.
  37. ↑ Gregory Naik (2000). Understanding Our Fellow Pilgrims. Gujarat Sahitya Prakash. p. 65. ISBN 9788187886105. The Karhada Brahmins: The Brahmins lived in southern parts of modern Maharashtra, between Konkan and Desh, in a province, then called Karathak, comprising Satara, Sangli, and Kolhapur, with Karad as capital. Hence the name of Karhada Brahmins. Among them too there are Smartas and Madhvas or Bhagwats (Vaishnavites). line feed character in |author= at position 8 (सहाय्य)
  38. ↑ Syed Siraj ul Hassan (1989). The Castes and Tribes of H.E.H. the Nizam's Dominions, Volume 1. Asian Educational Services. p. 113. ISBN 9788120604889. The Karhades are all Rigvedis of the Shakala Shaka, who respect the sutra, or aphorism, of Ashwalayana. They belong to both the Smartha, and the Vaishnava sects, and in religious and spiritual matters follow the guidance of Sri Shankaracharya, and Madhwacharya, respectively. line feed character in |publisher= at position 6 (सहाय्य)
  39. ↑ Karve, I., 1958. What is caste. Economic Weekly, 10(4), p.153.[https://www.epw.in/system/files/pdf/1959_11/4-5-6/what_is_casteiv_castesociety_and_vedantic_thought.pdf ] Archived 21 January 2022[Date mismatch] at the वेबॅक मशीन.
  40. ↑ Neela Dabir (2000). women in distress. Rawat Publishers. pp. 97, 98, 99.
  41. ↑ Chavan, C. Y., & Chandar, S. (2022). The Relationships Between Socio-Economic, Political and Cultural Profiles of the People and House-Forms: Sawantwadi, Maharashtra, India.Journal of the International Society for the Study of Vernacular Settlementsal, Vol. 9, no.3,[https://isvshome.com/pdf/ISVS_9-3/ISVS_EJ_9.3.9.pdf ]
  42. ↑ India's Communities, Volume 5. Oxford University Press. 1998. p. 2079. ISBN 9780195633542. Among them the Chitpavan, Desastha, Karhade and Devdny Brahman are pure vegetarian. line feed character in |publisher= at position 7 (सहाय्य)
  43. ↑ K . S. Singh (1998). India's Communities, Volume 5. Oxford University Press. p. 2082. ISBN 9780195633542. The Saraswat Brahman eat only fish while other Brahmans like Deshastha, Karhade and Konkanastha take a vegetarian diet. line feed character in |author= at position 2 (सहाय्य)
  44. ↑ Nita Kumar; Usha Sanyal (20 February 2020). Food, Faith and Gender in South Asia: The Cultural Politics of Women's Food Practices. Bloomsbury Publishing. pp. 120–. ISBN 978-1-350-13708-0. line feed character in |date= at position 3 (सहाय्य); |date= मधील दिनांक मूल्ये तपासा (सहाय्य)
  45. ↑ Saraswat Mahila Samaj (1991). Rasachandrika: Saraswat Cookery Book with Notes and Home Remedies, Useful Hints and Hindu Festivals. Popular Prakashan. pp. 199–. ISBN 978-81-7154-290-1. line feed character in |publisher= at position 8 (सहाय्य)
  46. ↑ Govind Sadashiv Ghurye (1969). Caste and Race in India. Popular Prakashan. p. [https://archive.org/details/casteraceinindia0000ghur/page/5 5]. ISBN 9788171542055. Thus the Brahmin government of Poona, while passing some legislation prohibiting the manufacture and sale of liquors, excluded the bhandaris kolis and similar other castes from the operation thereof but strictly forbade the sale of drinks to Brahmins, Shenvis, Prabhus and Government officers line feed character in |page= at position 61 (सहाय्य)
  47. ↑ Rege, Sharmila (2014) [1999]. Writing Caste/Writing Gender: Narrating Dalit Women's Testimonies. Zubaan. p. 32. ISBN 9789383074679. line feed character in |title= at position 8 (सहाय्य)
  48. ↑ Omvedt, Gail (August 1973). "Development of the Maharashtrian Class Structure, 1818 to 1931". Economic and Political Weekly. 8 (31/33): 1418–1419.
  49. ↑ Sandhya Gokhale (2008). The Chitpavans: social ascendancy of a creative minority. p. 147. As early as 1881, in a few articles Bal Gangadhar Tilak, the resolute thinker and the enfant terrible of Indian politics, wrote comprehensive discourses on the need for united front by the Chitpavans, Deshasthas and the Karhades. Invoking the urgent necessity of this remarkable Brahmans combination, Tilak urged sincerely that these three groups of Brahmans should give up caste exclusiveness by encouraging inter sub-caste marriages and community dining."
  50. ↑ Christophe Jaffrelot (October 15, 1998). Hindu Nationalist Movement and Indian Politics, 1925 to the 1990s. Columbia University Press. p. 147,148. ISBN 9780231103350. (pg 147)Members of the Maharashtrian high castes were particularly numerous, whether Brahmins or - like Thakre[Kushabhau, pg 133] - CKPs.(pg 148) In Indore, the Maharashtrian upper castes were particularly over-represented within the RSS and the Jana Sangh. In the municipal councils, from 1950-65, the Maharashtrian Brahmins and CKP accounted for two-thirds or three-fourth of the Hindu Nationalist representation. line feed character in |quote= at position 4 (सहाय्य)
  51. ↑ "A war of labels". 9 January 2018. line feed character in |title= at position 2 (सहाय्य)
  52. 1 2 V.M.Sirsikar (1999). Mariam Dossal; Ruby Malon (eds.). State Intervention and Popular Response: Western India in the Nineteenth Century. p. 11. ISBN 9788171548552. line feed character in |editor1= at position 7 (सहाय्य)
  53. 1 2 Ullekh N P (2018). The Untold Vajpayee: Politician and Paradox. Random House India. p. 39. ISBN 9789385990816.
  54. ↑ Maureen Patterson (October 1988). Donald W. Attwood; Milton Israel; Narendra K. Wagle (eds.). City, countryside and society in Maharashtra. University of Toronto, Centre for South Asian Studies. pp. 35–58. ISBN 978-0-9692907-2-8. Such resistance was to no avail, and the Brahmans' fears and troubles were realized in February 1948 when they were set upon by recently politicized communities - Marathas, as well as Jains and Lingayats - who unhesitatingly took advantage of the opportunity provided by assassin Godse's shots.[page 50]; This is no doubt low since about 1000 houses were officially reported to have been burnt down in some 300 villages spread across all thirteen talukas of the district and Aundh State.[page 40] line feed character in |date= at position 8 (सहाय्य); |date= मधील दिनांक मूल्ये तपासा (सहाय्य)
  55. ↑ "Brahmin community demands reservation". The Times of India. 2021-01-23. ISSN 0971-8257. 2025-11-04 रोजी पाहिले.
  56. ↑ "Maharashtra Brahmins unhappy, want separate 4% reservation". The Times of India. 2019-01-31. ISSN 0971-8257. 2025-11-04 रोजी पाहिले.
  57. ↑ "After Marathas, now Brahmins to protest in Mumbai for reservations". Hindustan Times (इंग्रजी भाषेत). 2019-01-16. 2025-11-04 रोजी पाहिले.
"https://mr.wikipedia.org/w/index.php?title=पंच_द्रविड_महाराष्ट्रीय_ब्राह्मण&oldid=2650163" पासून हुडकले