धिंगरी अळंबी

विकिपीडिया, मुक्‍त ज्ञानकोशातून
Jump to navigation Jump to search
Chiltan Mashroom - panoramio
Mashroom6

धिंगरी अळंबी ही एक प्रकारची अळंबी असून अगॅरीकस प्रवर्गातील आहारात अन्न म्हणून उपयोगी असलेली बुरशी होय .या बुरशीची पूर्ण वाढ झाल्यानंतर यास फळे येतात व या फळांस अळंबी किंवा भूछत्र म्हणतात. याला इंग्लिशमध्ये मश्रूम या नावाने ओळखले जाते. अळंबीचे निसर्गात अनेक प्रकार आहेत.अनेक शेतकरी शेतीला जोडधंदा म्हणून कमी भांडवलात व आहारात उपयुक्त अशी धिंगरी अळंबी उत्पादन करतात. या अळंबीस “शिंपला” किवा “पावसाळी छत्री” अशा नावाने सुद्धा ओळखले जाते.

धिंगरी अळंबीच्या जाती व वैशिष्ठ्ये[संपादन]

धिंगरी अळंबीच्या रंग ,रूप ,आकारमान व तापमानाची अनुकुलता यानुसार प्रयोग शाळेत व निवड चाचणीद्वारे विकसित केलेल्या महाराष्ट्रात प्रचलित असणाऱ्या विविध जाती खालीलप्रमाणे आहेत -

  1. प्लुरोटस साजर काजू
  2. प्लुरोटस इओस
  3. प्लुरोटस फ्लोरिडा

धिंगरी अळंबी लागवडीची सुधारित पद्धत[संपादन]

१]लागवडीसाठी जागेची निवड

अळंबीच्या लागवडीसाठी उन ,वारा, पाउस या पासून संरक्षण होईल असा निवाऱ्याची गरज आहे .पक्के अथवा कच्चे बांधकाम असलेली खोली अथवा शेड ,आच्छादित असलेली झोपडी असावी .या जागेमध्ये तीव्र सूर्यप्रकाश नसावा व हवा खेळती राहील याची दक्षता घ्यावी लागते .

2] लागवडीचे माध्यम

धिंगरी अळंबीच्या लागवडीसाठी पिष्ठमय पदार्थ अधिक असणारी घटकांची आवश्यकता असते .यासाठी शेतातील पिकांचे अवशेष ,भाताचा पेंडा ,गव्हाचे काड ,ज्वारी ,बाजरी ,मका यांची ताटे व पाने ,कपाशी ,सोयाबीन ,तूरीच्या काड्या ,उसाचे पाचट .नारळकेळी यांची पाने भुईमुगाच्या शेंगाची टरफले ,वाळलेले गवत व पालापाचोळा इत्यादी घटकांचा वापर करता येतो .

३] लागवडीचे वातावरण

धिंगरी अळंबीच्या लागवडीसाठी नैसर्गिक तापमान २२ ते ३० अंश सेल्सियस आणि आर्द्रता ६५ ते ९०% असणे आवश्यक असते .यासाठी लागवडीच्या ठिकाणी तापमान व आद्रता यांचे नियंत्रण ठेवण्यासाठी जमिनीवर ,हवेत चोहोबाजूंनी गोणपाटाचे आवरण लावून त्यावर स्प्रे पंपाने पाणी फवारण्याची व्यवस्था करावी .सर्वसाधारण २५ अंश सेल्सियस या तापमानास या अळंबीची उत्तम वाढ होते.

४] लागवडीची पद्धत

काडाचे २ ते ३ से.मी. लांबीचे बारीक तुकडे पोत्यामध्ये भरून थंड पाण्यात ६ ते ८ तास बुडून भिजत घालावे .काडाचे पोते थंड पाण्यातून काढून त्यातील जादा पाण्याचा निचरा करावा .

५] काड निर्जंतुकीकरण

भिजवलेल्या काडचे पोते ८० से.तपमानाच्या गरम पाण्यात १ तास बुडवावे. काडाचे पोते गरम पाण्यातून काढून त्यातील जादा पाणी निथळल्यानंतर तसेच थंड होण्यासाठी मोकळे बांधून ठेवावे .अथवा भिजवलेल्या काडाचे पोते ८० से.तापमानाला वाफेवर १ तास ठेवून काड निर्जंतुकीकरण करावे .काड थंड कण्यासाठी पोत्यासह सावलीत ठेवावे .अथवा निर्जंतुकीकरणासाठी ७.५ ग्रॅम बाविस्टीन व १२५ मिली फोर्मेलीन १०० लिटर पाण्यात मिसळून त्यामध्ये सुकलेले काड पोत्यात भरून १६ ते १८ तास भिजत ठेवावे .द्रावणातील काड पोत्यासह बाहेर काढून जादा पाण्याचा निचरा करण्यासाठी ४ ते ५ तास ठेवावे .नंतर काड ३५ सेमी.x ५५ सेमी आकाराच्या फोर्मेलीन ने निर्जंतुक केलेल्या प्लास्टिक पिशवी मध्ये थर पद्धतीने भरावे.

६] पिक निगा

योग्य अंतरावर अळंबीचे बेड ठेवावेत .बेडवर दिवसातून २ ते ३ वेळा पाण्याची हलकी फवारणी करावी .खोलीमध्ये जमिनीवर ,भिंतींवर पाणी फवारून तापमान व आर्द्रता योग्य प्रमाणात ठेवावी .३ ते ४ दिवसांत बेडच्या सभोवताली अंकुर दिसू लागतील व पुढील ३ ते ४ दिवसांत त्याची झपाट्याने वाढ होऊन फळे काढणीस तयार होतील .

७] खते व पाणी व्यवस्थापन

अळंबी ,तंतुमय वाळलेल्या अवशेषांवर वाढते .पिशवीतून बाहेर काढल्यानंतर धिंगरी वाढीच्या काळात बेडवर दिवसातून २ ते ३ वेळा पाण्याची फवारणी करावी .पिकाच्या वाढीच्या काळात तापमान २० ते ३० से. व आर्द्रता ७० ते ९० % ठेवणे गरजेचे आहे .

८] पिकाचे संरक्षण

अळंबी हे अतिशय नाजूक,नाशिवंत व अल्प मुदतीचे पिक आहे.उगवण्यासाठी वापरलेले काड व इतर घटकांचे व्यवस्थित निर्जंतुकीकरण न झाल्यास तसेच खोलीमधील तापमान व आर्द्रता यामध्ये मोठा फरक झाल्यास तत्काळ रोग व किडीचा प्रादूरभाव व दिसून येतो .त्यामुळे पिकांचे नुकसान होते.धिंगरी अळंबी वरील पुढील रोग दिसून येतात.

अळंबीवरील रोग[संपादन]

१] ग्रीन मोल्ड

हा रोग ट्रायकोडर्मा या बुरशी मुळे होतो . अळंबीच्या बुरशीच्या वाढीसाठी पिशवीत काडावर ट्रायकोडर्मा या बुरशी वाढ होवून काडावर हिरवट काळे डाग पडून काड कुजते .या काडावर अळंबीच्या बुरशीची वाढ होत नाही .फळे येण्याच्या काळात या रोगाचा परिणाम झाल्यावर काळे डाग पडून फळे कुजतात .काडाचे निर्जंतुकीकरण योग्य रित्या न झाल्यास या रोगचा परिणाम होतो व हवा ,पाणी यांद्वारे याचा प्रसार इतर अनेक पिशव्यांमध्ये होवून नुकसान होते .

उपाय :-

  1. अळंबीच्या लागवडीसाठी वापरण्यात येणारे काड काळजीपूर्वक निर्जंतुक करावे
  2. हाताना निर्जंतुक औषध लावून पिशव्यांची हाताळणी करावी
  3. या रोगांचा परिणाम दिसून येताच रोगग्रस्त पिशव्या तत्काळ वेगळ्या करव्यात
  4. बेडवर २% तीव्रतेचे फोर्मेलीन फवारणी करावी
  5. कार्बेडेझीम ०.१% किंवा बेनलेट ०.०५ % द्रावणाची एका आठवड्यात अंतराने फवारणी करावी

2] विषारी काळ्या छत्र्या

हा रोग कॉप्रीनस या बुरशीपासून होतो .पिशवीत अळंबीच्या बुरशीची वाढ होत असताना कॉप्रीनस या बुरशीची वाढ होते .बेड सोडल्यानंतर अळंबीच्या फळाऐवजी काळ्या रंगाच्या असंख्य छत्र्या काडावर दिसून येतात.

उपाय :-

  1. अळंबीच्या लागवडीसाठीवापरण्यात येणारे काढ काळजीपूर्वक निर्जंतुक करावे.
  2. बेडवर जास्त पाणी मारू नये
  3. बेडवर काळ्या छत्र्या दिसताच हाताने काढून टाकाव्यात .

अळंबीपासुन मूल्यवर्धित पदार्थ[संपादन]

अळंबीमध्ये प्रथिने ,व जीवनसत्त्वे खनिज पदार्थ मोठ्या प्रमाणात असतात त्यामुळे अळंबी पूरक अन्न म्हणून वापरले जाते .ताजी अळंबी किंवा वाळलेली अळंबी विकण्यापेक्षा त्यावर प्रक्रिया करून अनेक पदार्थ तयार करून विकले तर शेतकऱ्यांस अधिक फायदा होतो . इवलेसे|mashroom pizza वाळलेल्या अळंबीची पावडर तयार करून त्यापासून सुप तयार करता येते .तसेच पावडरचे लहान पॅकींग करून विक्री करता येते . वाळलेल्या अळंबीची पावडर तयार करून त्यापासून गोळ्या किंवा वड्या तयार करता येतात . अळंबीची पावडर तयार करून त्यापासून पापड करता येतात .तसेच अळंबीचे लोणचे ,शेवया ,सांडगे ,चिप्स बनवतात .अळंबी पासुन तत्काळ खाण्यालायक अनेक पदार्थ व पाककृती करता येते .अशा प्रकारे अळंबीची भाजी ,पुलाव ,भजी ,समोसा ,वडे ,सलाड , कबाब,आम्लेट ,करी ,सॉस ,पिझ्झा असे अनेक पदार्थ बनविता येतात .