दर्शन उपनिषद
| ह्याचा भाग | उपनिषदे, सामवेद  |
|---|---|
| शीर्षक | दर्शन उपनिषत् |
| मूळ देश | भारत |
| वापरलेली भाषा | संस्कृत भाषा |
दर्शन उपनिषद हे संस्कृतमध्ये लिहिलेल्या हिंदू धर्मातील लघु उपनिषदांपैकी एक आहे.[१][२] हे चार वेदांमधील वीस योग उपनिषदांपैकी एक आहे,[३] आणि ते सामवेदाशी जोडलेले आहे.[४]
या ग्रंथात शास्त्रीय योग पतंजलीच्या योगसूत्रांच्या शैलीतील स्वरूपाप्रमाणेच आठ योगिक सादर केला आहे, परंतु योगसूत्रांप्रमाणे, दर्शन उपनिषदात कुंडलिनी संकल्पनांचा समावेश आहे.[५] उपनिषद सांगते की, योगाचे अंतिम ध्येय म्हणजे आत्मज्ञान आणि वैश्विक वास्तव (ब्रह्म) सोबत स्वतःची (आत्मा) ओळख निर्माण करणे.[६][७][८]
या उपनिषदाला योग दर्शन उपनिषद,[९] जबाल दर्शन उपनिषद,[१०] आणि दर्शनोपनिषद असेही संबोधले जाते.[११][४] आधुनिक काळातील १०८ उपनिषदांच्या संकलनात रामाने हनुमानाला दिलेल्या मुक्तिकाच्या क्रमवारीत हे ९० व्या क्रमांकावर आहे.[१२]
माहिती
[संपादन]उपनिषदाची रचना दोनशे नऊ श्लोकांसह असमान लांबीच्या दहा विभागांमध्ये (किंवा अध्यायांमध्ये) केली आहे.[१३][११] हा मजकूर हिंदू देव दत्तात्रेय यांनी ऋषी संकृती यांना योगावरील दिलेल्या प्रवचनाच्या रूपात रचला आहे.[९]
उपनिषदाच्या पहिल्या अध्यायात आठ अंगांचा आणि दहा यमांचे किंवा सद्गुण प्रतिबंधांचे वर्णन करणारे २५ श्लोक आहेत.[१३] १६ श्लोक असलेल्या दुसऱ्या अध्यायात दहा नियम किंवा सद्गुण शिस्त आहेत.[१३] तिसऱ्या अध्यायातील १३ श्लोक हे नऊ प्रकारची योगिक आसनांवर किंवा व्यायामाच्या आसनांवर स्पष्टीकरण देतात.[१३] चौथा अध्याय, जो सर्वात मोठा आहे, त्यात मानवी शरीर, नाड्या किंवा रक्तवाहिन्यांच्या सिद्धांतावर ६३ श्लोक आहेत व आत्मतीर्थ, आत्मज्ञानाचे श्रेष्ठत्व वर्णन केलेले आहे.[१३] पाचव्या अध्यायातील १४ श्लोक हे मागील भागाचे अधिक तपशीलवार वर्णन आहे ज्यामध्ये अंतर्गत शुद्धीकरणाची सविस्तर प्रक्रिया दिली आहे.[१४] ५१ श्लोकांसह सहावा अध्याय प्राणायाम किंवा श्वासोच्छवासाच्या व्यायामाचे तपशीलवार वर्णन करतो.[१५] सातव्या अध्यायातून त्याच्या १४ श्लोकांपर्यंत प्रत्याहार किंवा बाह्य जगातून इंद्रिये काढून टाकण्याची क्षमता स्पष्ट करते.[१६] आठव्या अध्यायात एकाग्रता किंवा धारणा यावर नऊ श्लोक आहेत.[१७] नवव्या अध्यायात ध्यानाचे वर्णन करणारे सहा श्लोक आहेत.[१८] आणि त्याच्या १२ श्लोकांमधील शेवटचा अध्याय योगाच्या समाधी अवस्थेशी संबंधित आहे जो योगींना "आत्मा (स्व) ब्रह्माशी एकरूप आहे" हे कळल्यावर प्राप्त होतो.[८] याप्रकारे ह्या उपनिषदास पूर्णतः ‘योगपरक’ म्हणले जाऊ शकते.
संदर्भ
[संपादन]- ↑ Deussen 1997, पान. 557.
- ↑ Hattangadi 2000.
- ↑ Ayyangar 1938, पान. vii.
- 1 2 Ayyangar 1938, पान. 116.
- ↑ Derek (Tr) 1989, पाने. 197-198.
- ↑ Larson & Bhattacharya 2008.
- ↑ Ayyangar 1938.
- 1 2 Derek (Tr) 1989, पाने. 221-222.
- 1 2 Derek (Tr) 1989, पान. 200.
- ↑ Alain Daniélou (1991), Yoga, Inner Traditions, आयएसबीएन 978-0892813018, page 167
- 1 2 Sastri 1920.
- ↑ Deussen 1997.
- 1 2 3 4 5 Derek (Tr) 1989.
- ↑ Derek (Tr) 1989, पाने. 213-214.
- ↑ Derek (Tr) 1989, पाने. 214-218.
- ↑ Derek (Tr) 1989, पाने. 218-219.
- ↑ Derek (Tr) 1989, पाने. 219-220.
- ↑ Derek (Tr) 1989, पाने. 220-221.
- संदर्भग्रंथ
- Ayyangar, TR Srinivasa (1938). The Yoga Upanishads. The Adyar Library.
- Burley, Mikel (2000). Haṭha-Yoga: Its Context, Theory, and Practice. Motilal Banarsidass. ISBN 978-8120817067.
- Derek (Tr), Coltman (1989). Yoga and the Hindu Tradition (John Varenne). Motilal Banarsidass. ISBN 978-81-208-0543-9.
- Deussen, Paul (1 January 1997). Sixty Upanishads of the Veda. Motilal Banarsidass. ISBN 978-81-208-1467-7.
- Deussen, Paul (2010). The Philosophy of the Upanishads. Oxford University Press (Reprinted by Cosimo). ISBN 978-1-61640-239-6.
- Flood, Gavin D. (1996). An Introduction to Hinduism. Cambridge University Press. ISBN 978-0521438780.
- Sastri, P A Mahadeva (1920). "Darshana Upanishad (manuscript in Sanskrit, page 152 onwards)". Hathi Trust. 18 January 2016 रोजी पाहिले.
- Hattangadi, Sunder (2000). "जाबालदर्शनोपनिषत् (Jabaladarsana Upanishad)" (PDF) (संस्कृत भाषेत). 17 January 2016 रोजी पाहिले.
- Larson, Gerald James; Bhattacharya, Ram Shankar (2008). Yoga : India's Philosophy of Meditation. Motilal Banarsidass. ISBN 978-81-208-3349-4.