तिजोरीत ठेवलेले सोने

तिजोरीत ठेवलेले सोने म्हणजे बँकांच्या किंवा इतर सुरक्षित तिजोरींमध्ये ठेवलेले सोन्याचे बुलियन होय.^[१] अशा सोन्याचे खरेदीदार त्यांच्या वतीने तिजोरीत ठेवलेल्या प्रत्यक्ष भौतिक सोन्याचे थेट मालकीहक्क मिळवतात. हे सोन्यावर आधारित संरचित आर्थिक उत्पादनांपेक्षा, जसे की सोन्यावर आधारित एक्सचेंज-ट्रेडेड फंड, वेगळे असते; अशा उत्पादनांमध्ये सहसा सोन्याच्या किमतीचे प्रतिबिंब असते, परंतु गुंतवणूकदाराकडे स्वतः सोन्याची मालकी नसते.^[२] भारतीय संदर्भात भौतिक सोने, दागिने, सोन्यावर आधारित वित्तीय साधने आणि सुवर्ण कर्जे यांचा व्यापक आढावा भारतातील सुवर्ण बाजार या लेखात दिला आहे.^[३]

तिजोरीत ठेवलेल्या सोन्यासोबत साधारणपणे शुल्क आकारून पैसे काढण्याचा किंवा सोन्याची डिलिव्हरी घेण्याचा पर्याय दिला जातो. म्हणजेच गुंतवणूकदार आपल्या धारणेची डिलिव्हरी मागू शकतो किंवा काही प्रसंगी ती थेट तिजोरीतून स्वीकारू शकतो.^[४]

इतिहास

ऐतिहासिकदृष्ट्या तिजोरीत ठेवलेले सोने प्रामुख्याने श्रीमंत ग्राहकांना खासगी बँकांकडून, उदाहरणार्थ स्विस खासगी बँकांकडून, सोन्याच्या खात्यांच्या स्वरूपात दिले जात असे. तथापि, विसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धात बँका आणि बिगर-बँक संस्था, उदाहरणार्थ मौल्यवान धातूंचे व्यापारी, अशा नवीन पुरवठादारांनी खासगी गुंतवणूकदारांना तिजोरीत ठेवलेले सोने किंवा त्यावर आधारित बचत योजना देण्यास सुरुवात केली. उदाहरणार्थ, १९८० च्या दशकात मौल्यवान धातूंची व्यापारी कंपनी Tanaka Kikinzoku Kogyo यांनी सोन्याच्या संचय योजनांपैकी काही प्रारंभीच्या योजना सुरू केल्या.^[५]

फरक

तिजोरीत ठेवलेले सोने खरेदी करणारे व्यक्ती सोन्याची थेट मालकी मिळवतात. याउलट, सोन्याच्या किमतीवर आधारित संरचित उत्पादनांचे खरेदीदार त्या उत्पादनाच्या जारीकर्त्याविरुद्ध दावा मिळवतात, परंतु सोन्यावर थेट मालकी मिळवत नाहीत. एक्सचेंज-ट्रेडेड फंड किंवा एक्सचेंज-ट्रेडेड कमोडिटीजना तिजोरीत ठेवलेल्या सोन्याचा आधार असू शकतो.^[६] कायदेशीर दृष्टीने अशा समभागांच्या मालकाची भौतिक सोन्याशी संबंधित स्थिती थेट तिजोरीत ठेवलेल्या सोन्याच्या मालकापेक्षा खूप वेगळी असते.

घाऊक मौल्यवान धातूंच्या बाजारात सोन्याची डिलिव्हरी अनेक प्रकारे केली जाऊ शकते. त्यात डीलरच्या तिजोरीत किंवा इतर ठिकाणी प्रत्यक्ष भौतिक डिलिव्हरी, डीलरकडे असलेल्या आवंटित किंवा अनावंटित खात्यात क्रेडिट, किंवा लंडन मौल्यवान धातू क्लिअरिंगद्वारे तृतीय पक्षाच्या अनावंटित खात्यात सेटलमेंट यांचा समावेश होतो.^[७]

बुलियन बँका तथाकथित सोन्याची खाती देतात. आवंटित सोन्याची खाती गुंतवणूकदारांना तिजोरीत ठेवलेल्या सोन्याची पूर्ण मालकी देतात, तर अनावंटित सोन्याची खाती गुंतवणूकदारांना सोन्यावर थेट मालकी न देता फक्त पुरवठादाराविरुद्ध दावा देतात.^[२]^[८] सामान्यतः बुलियन बँका कोणत्याही प्रकारच्या खात्यात १००० औंसपेक्षा कमी प्रमाणात व्यवहार करत नाहीत, म्हणजेच अंदाजे १७ लाख अमेरिकी डॉलर इतक्या किमतीपेक्षा कमी प्रमाणात व्यवहार होत नाहीत.^[९] त्यामुळे सोन्याची खाती मुख्यतः संस्थात्मक गुंतवणूकदार किंवा अतिशय संपन्न खासगी गुंतवणूकदार यांच्यासाठी असतात.^[१०]

अनावंटित खाती घाऊक मौल्यवान धातूंच्या बाजारात मोठ्या प्रमाणावर वापरली जातात, कारण प्रत्येक व्यवहारासाठी स्वतंत्र बार वाटप न करता धातूंचे शिल्लक तात्काळ हस्तांतरित करता येतात. London Bullion Market Association नुसार, बँकांमधील, घाऊक आणि OTC बाजारात व्यापार होणाऱ्या मौल्यवान धातूंपैकी बहुधा ९०% पेक्षा जास्त व्यवहार अनावंटित Loco London खात्यांद्वारे क्लिअर होतात.^[११]

वैशिष्ट्ये

सोन्यावर आधारित एक्सचेंज-ट्रेडेड फंड हे आर्थिक रोखे असतात आणि त्यामुळे ते वित्तीय बाजार नियमनाच्या अधीन असतात; तथापि सोन्याच्या गुंतवणूक उत्पादनांच्या अनेक इतर प्रकारांवर बहुतेक वेळा नियमन नसते.^[४] परंतु नेदरलँड्समध्ये व्यावसायिक पद्धतीने तिजोरीत ठेवलेले सोने "Investment Object" म्हणून गणले जाते आणि त्यामुळे ते Netherlands Authority for the Financial Markets (AFM) च्या नियमनाखाली येते.^[१२]^[१३]

खुदरा सोन्याच्या गुंतवणुकीसंबंधी मार्गदर्शनात तिजोरीत ठेवलेल्या सोन्यावर आधारित व्यवस्थापित उत्पादनांची महत्त्वाची वैशिष्ट्ये म्हणून साठवणूक, डिलिव्हरी, कायदेशीर मालकी आणि लेखापरीक्षण व्यवस्था यांचा विचार केला जातो. World Gold Council च्या खुदरा गुंतवणूक मार्गदर्शनानुसार अशा उत्पादनांनी साठवणुकीची व्यवस्था, शुल्क, गुंतवणूकदाराचे कायदेशीर मालकीहक्क, आणि सोन्यावर नियमित स्वतंत्र लेखापरीक्षण होते की नाही याबद्दल स्पष्ट माहिती द्यावी.^[१४]

भौतिक मौल्यवान धातूंविषयी गुंतवणूकदार संरक्षण मार्गदर्शनात विक्रेत्याची पडताळणी आणि उत्पादनाच्या खर्चरचनेवरही भर दिला जातो. Financial Industry Regulatory Authority गुंतवणूकदारांना गुंतवणूक करण्यापूर्वी विक्रेता आणि कंपनीची पार्श्वभूमी तपासण्याचा सल्ला देते. तसेच मौल्यवान धातू विकणाऱ्या किंवा साठवून ठेवणाऱ्या संस्था खाते उघडण्याचे शुल्क, विक्री कमिशन, साठवणूक शुल्क, व्यवस्थापन शुल्क आणि इतर खर्च आकारू शकतात असेही नमूद करते.^[१५]

जोखीम

गुंतवणूक म्हणून सोन्याच्या बाजारभावाच्या जोखमीव्यतिरिक्त, तिजोरीत ठेवलेले सोने खरेदी करणाऱ्यांना तरलतेची जोखीमही सहन करावी लागू शकते. ही जोखीम पुरवठादार आणि उत्पादनाच्या वैशिष्ट्यांनुसार मोठ्या प्रमाणात बदलू शकते.

याशिवाय, गुंतवणूकदारांना पुरवठादार, कस्टोडियन किंवा एखाद्या व्यक्तीकडून सोन्याच्या धारणेत अपहार होण्याचा किंवा तृतीय पक्षांकडून चोरी होण्याचा संभाव्य धोका असतो. World Gold Council नुसार, गुंतवणूकदारांनी तिजोरीत ठेवलेल्या सोन्याच्या सेवा देणारे पुरवठादार थेट आणि कोणत्याही भाराशिवाय सोन्याची मालकी देतात का, ग्राहकांच्या पूर्वपरवानगीशिवाय कोणतेही सोने भाड्याने देत नाहीत का, सोने स्वतंत्र आणि मान्यताप्राप्त तिजोरी ऑपरेटरकडे साठवतात का, आणि ग्राहकांच्या सोन्याच्या धारणांचे नियमित निरीक्षण व लेखापरीक्षण करण्यास परवानगी देतात का हे तपासले पाहिजे.^[१६] याव्यतिरिक्त, सोन्याचा सामान्य जोखमींविरुद्ध पूर्ण विमा असणे आवश्यक आहे.

फसवणुकीच्या किंवा अतिशय महागड्या सोन्याच्या गुंतवणूक योजनांवर, तसेच काही सोन्याचे डीलर किंवा मल्टी-लेव्हल-मार्केटिंग कंपन्यांकडून वापरल्या जाणाऱ्या अनुचित विक्री पद्धतींवर विविध टीका केली जाते.^[१७] World Gold Council च्या गुंतवणूकदार मार्गदर्शनानुसार खुदरा सोन्याचे खरेदीदार संभाव्य परतावा आणि जोखीम वस्तुनिष्ठपणे मांडली आहे का, आणि ते अनावश्यक दबावाविना गुंतवणुकीचा निर्णय घेऊ शकतात का, याचा विचार करावा.^[२] ब्रिटनची Financial Conduct Authority त्वरित निर्णय घेण्याचा दबाव आणि गुंतवणुकीवर मोठ्या परताव्याची आश्वासने यांना फसवणुकीची इशारतीची चिन्हे मानते.^[१८]

United States Federal Trade Commission देखील इशारा देते की मौल्यवान धातू आणि नाण्यांच्या गुंतवणूक फसवणुकीत विक्रेते स्वतःला धातूंचे डीलर किंवा दुर्मीळ नाण्यांचे व्यापारी म्हणून सादर करू शकतात, त्वरेने खरेदी करण्यासाठी तातडीची भावना निर्माण करू शकतात, आपली पात्रता किंवा अनुभव चुकीच्या प्रकारे मांडू शकतात, आणि वचन दिलेली वस्तू देण्यात अपयशी ठरू शकतात.^[१९]

हे सुद्धा पहा

संदर्भ

↑ World Gold Council: Vaulted gold. In: An investor’s guide to the gold market, European Edition, p. 46, December 2011
1 2 3 "Retail Gold Investment: Investor Guidance" (PDF). World Gold Council. 14 May 2026 रोजी पाहिले.
↑ "India's gold market and demand". World Gold Council. 28 May 2026 रोजी पाहिले.
1 2 "Retail Gold Investment Principles" (PDF). World Gold Council. 14 May 2026 रोजी पाहिले.
↑ Song, Yasumasa: Japanese Young Boost Gold Buying Amid Recession, Retailer Says. Bloomberg vom 22. März 2009
↑ Risk.net (2010-01-13). "ETF Securities offers diversification with vaulted gold backed ETC". Risk.net. 2014-12-16 रोजी पाहिले.
↑ "Annex 3: Wholesale Precious Metals Spot, Forward and Deposits in Precious Metals Basic Market Definitions". London Bullion Market Association. 21 May 2026 रोजी पाहिले.
↑ "Allocated vs Unallocated Gold: Key Differences". Golden Ark Reserve. 13 September 2025. 14 May 2026 रोजी पाहिले.
↑ World Gold Council: Gold accounts. In: An investor’s guide to the gold market, European Edition, p. 45, December 2011
↑ Macleod, Alasdair. "Renewed estimates of Chinese gold demand". GoldSeek.com. 10 April 2014 रोजी पाहिले.
↑ "Precious Metal Accounts". London Bullion Market Association. 21 May 2026 रोजी पाहिले.
↑ GoldMoney closing all Dutch accounts - Digital Gold Currency Magazine in Digital Gold Currency Magazine vom 28. September 2011
↑ "Provider of investment objects". Netherlands Authority for the Financial Markets. 14 May 2026 रोजी पाहिले.
↑ "Specific Guidance". Retail Gold Investment Principles. 21 May 2026 रोजी पाहिले.
↑ "4 Tips to Know Before Buying Physical Precious Metals". Financial Industry Regulatory Authority. 24 March 2026. 21 May 2026 रोजी पाहिले.
↑ cited: World Gold Council: Vaulted gold. In: An investor’s guide to the gold market, European Edition, p. 50-51, December 2011
↑ "Confessions of a Gold Scammer - ABC News". Abcnews.go.com. 2011-10-27. 2012-10-06 रोजी पाहिले.
↑ "Protect yourself from scams". Financial Conduct Authority. 14 May 2026 रोजी पाहिले.
↑ "Investment Scams". Federal Trade Commission. December 2023. 21 May 2026 रोजी पाहिले.

[1] World Gold Council: Vaulted gold. In: An investor’s guide to the gold market, European Edition, p. 46, December 2011

[WGC-investor-guidance-2] 1 2 3 "Retail Gold Investment: Investor Guidance" (PDF). World Gold Council. 14 May 2026 रोजी पाहिले.

[3] "India's gold market and demand". World Gold Council. 28 May 2026 रोजी पाहिले.

[WGC-RGI-principles-4] 1 2 "Retail Gold Investment Principles" (PDF). World Gold Council. 14 May 2026 रोजी पाहिले.

[5] Song, Yasumasa: Japanese Young Boost Gold Buying Amid Recession, Retailer Says. Bloomberg vom 22. März 2009

[6] Risk.net (2010-01-13). "ETF Securities offers diversification with vaulted gold backed ETC". Risk.net. 2014-12-16 रोजी पाहिले.

[7] "Annex 3: Wholesale Precious Metals Spot, Forward and Deposits in Precious Metals Basic Market Definitions". London Bullion Market Association. 21 May 2026 रोजी पाहिले.

[GAR-allocated-unallocated-8] "Allocated vs Unallocated Gold: Key Differences". Golden Ark Reserve. 13 September 2025. 14 May 2026 रोजी पाहिले.

[9] World Gold Council: Gold accounts. In: An investor’s guide to the gold market, European Edition, p. 45, December 2011

[10] Macleod, Alasdair. "Renewed estimates of Chinese gold demand". GoldSeek.com. 10 April 2014 रोजी पाहिले.

[11] "Precious Metal Accounts". London Bullion Market Association. 21 May 2026 रोजी पाहिले.

[12] GoldMoney closing all Dutch accounts - Digital Gold Currency Magazine in Digital Gold Currency Magazine vom 28. September 2011

[AFM-investment-objects-13] "Provider of investment objects". Netherlands Authority for the Financial Markets. 14 May 2026 रोजी पाहिले.

[14] "Specific Guidance". Retail Gold Investment Principles. 21 May 2026 रोजी पाहिले.

[15] "4 Tips to Know Before Buying Physical Precious Metals". Financial Industry Regulatory Authority. 24 March 2026. 21 May 2026 रोजी पाहिले.

[16] ted: World Gold Council: Vaulted gold. In: An investor’s guide to the gold market, European Edition, p. 50-51, December 2011

[17] "Confessions of a Gold Scammer - ABC News". Abcnews.go.com. 2011-10-27. 2012-10-06 रोजी पाहिले.

[FCA-scams-18] "Protect yourself from scams". Financial Conduct Authority. 14 May 2026 रोजी पाहिले.

[19] "Investment Scams". Federal Trade Commission. December 2023. 21 May 2026 रोजी पाहिले.

[१]

[२]

[३]

[४]

[५]

[६]

[७]

[८]

[९]

[१०]

[११]

[१२]

[१३]

[१४]

[१५]

[१६]

[१७]

[१८]

[१९]