जैमिनि

जैमिनि

जन्म	~ इ. स. पू. ४थे - २रे शतक जन्मस्थान
मृत्यू	मृत्यूची तारीख मृत्यूचे ठिकाण मृत्यूचे कारण
शाखा	मीमांसा
मुख्य अभिरुची	नीतिशास्त्र व्याख्याशास्त्र भाषा रिती भाषाशास्त्र

जैमिनि हे एक प्राचीन विद्वान होते ज्यांनी हिंदू तत्त्वज्ञानाच्या मीमांसा संप्रदायाची स्थापना केली. ते पराशरांचे पुत्र असून त्यांना महर्षी व्यासांचे शिष्य मानले जाते. परंपरेनुसार मीमांसा सूत्रे आणि जैमिनि सूत्रे यांचे लेखक म्हणून ओळखले जाणारे, ते अंदाजे इ. स. पू ४थ्या ते २ऱ्या शतकात राहिले. काही विद्वान त्यांचा काळ इ.स.पूर्व २५० ते इ.स. ५० च्या दरम्यान मानतात. त्यांचा संप्रदाय नास्तिक मानला जातो, परंतु तो वेदांमधील धार्मिक विधींना धर्मासाठी आवश्यक मानतो. जैमिनि हे जुन्या वैदिक धार्मिक विधींच्या अभ्यासासाठी मानले जातात.

जैमिनिंचे गुरू बादरायण होते, ज्यांनी हिंदू तत्त्वज्ञानातील वेदान्त संप्रदायाची स्थापना केली. ब्रह्मसूत्रांचे लेखन करण्याचे श्रेयही बादरायणांना दिले जाते. बादरायण आणि जैमिनि दोघेही एकमेकांच्या सिद्धांतांचे विश्लेषण करताना एकमेकांचे दाखले देत असत. बादरायण ज्ञानावर भर देतात, तर जैमिनि विधींवर भर देतात. ते कधीकधी एकमेकांशी सहमत असतात, कधीकधी असहमत असतात आणि बहुदा एकमेकांच्या विरुद्ध भूमिका मांडतात.

साहित्य

जैमिनिंचा मीमांसा अशा काळात उदयास आला, जेव्हा पारंपरिक वैदिक श्रद्धा आपली प्रभावशक्ती गमावत होत्या. यज्ञांनी देवता प्रसन्न होतात, विश्वाचे रक्षण होते किंवा वेद अचूक आहेत, हे आता गृहीत धरले जात नव्हते. बौद्ध, जैन आणि संशयवादी(श्रमण) दृष्टिकोनांनी यज्ञांच्या महत्त्वावर प्रश्नचिन्ह उपस्थित केले, तर काही अनुयायी शंका असूनही त्यांची प्रथा चालू ठेवत होते. याच्यामुळे विधींच्या सर्वसमावेशक आकलनाच्या कल्पनेला आव्हान मिळाले. आपल्या पुस्तकांमध्ये, जैमिनिंनी या टीकांना उत्तर देण्याचा प्रयत्न केला.

पूर्व मीमांसा सूत्रे

जैमिनि हे त्यांच्या पूर्व मीमांसा सूत्र महान ग्रंथासाठी सर्वाधिक ओळखले जातात. या ग्रंथाला 'कर्म-मीमांसा' ("विधी कर्मांचा अभ्यास") असेही म्हटले जाते. ही एक अशी प्रणाली आहे जी वैदिक ग्रंथांमधील विधींचा शोध घेते. या ग्रंथाने भारतीय तत्त्वज्ञानाच्या षड्दर्शनांपैकी(सहा दर्शनांपैकी) एक असलेल्या पूर्व-मीमांसा (मीमांसा) संप्रदायाची स्थापना केली.

इ. स. पू ४थ्या शतकातील या ग्रंथात सु. ३,००० सूत्रे आहेत आणि तो मीमांसा संप्रदायाचा पायाभूत ग्रंथ आहे. या ग्रंथाचा उद्देश कर्म आणि धर्म या संदर्भात वेदांचे स्पष्टीकरण करणे, तसेच सुरुवातीच्या उपनिषदांवर भाष्य करणे हा आहे. वेदान्त दर्शनाच्या आत्मज्ञान आणि ब्रह्मज्ञानावरील तात्त्विक केंद्रबिंदूपेक्षा जैमिनिचा मीमांसा प्रामुख्याने कर्मकांडावर अधिक भर देतो. त्याच्या मीमांसा सूत्रावर अनेकांनी भाष्य केले, ज्यांपैकी शबर सुरुवातीच्या भाष्यकारांपैकी एक होते.

जैमिनि भारत

जैमिनिंनी त्यांचे गुरू व्यासांनी त्यांना सांगितलेल्या महाभारताची एक आवृत्ती देखील लिहिली, परंतु आज त्यांच्या ग्रंथाचे फक्त अश्वमेध पर्व आणि सहस्रमुखचरितम् हेच भाग राहिले आहेत. त्यांच्या महाभारताच्या आवृत्तीचे नाव जैमिनि भारत आहे. निवृत्त ब्रिगेडियर जनरल शेखर कुमार सेन आणि डॉ. प्रदीप भट्टाचार्य, जे अनुवादाचे संपादकही आहेत, यांनी मैरावनचरितम् सोबत यांचे २ खंडांमध्ये इंग्रजी भाषांतर केले.

जैमिनिंचे महाभारत व्यासांच्या महाभारतापेक्षा अधिक वेगळे आहे कारण ते युधिष्ठिराच्या अश्वमेधावर आणि कर्ण, जयद्रथ आणि शकुनी यांसारख्या शत्रूंच्या मुलांमध्ये शांतता प्रस्थापित करण्यावर अधिक लक्ष केंद्रित करते. तसेच ते विष्णूचा अवतार म्हणून कृष्णाच्या पूजेवर जोर देते. जैमिनि भारताला जैमिन्यश्वमेध म्हणूनही ओळखले जाते.

इतर उल्लेख

सामवेद

जेव्हा महर्षी वेद व्यासांनी प्राचीन वैदिक स्तोत्रांचे यज्ञविधींमधील उपयोगाच्या आधारावर चार भागांमध्ये वर्गीकरण केले आणि ते त्यांचे चार प्रमुख शिष्य - पैल, वैशंपायन, जैमिनि आणि सुमंतू यांना शिकवले, तेव्हा सामवेद महर्षी जैमिनि यांच्याकडे हस्तांतरित झाला.

ऋग्यजुःसामाथर्वाख्या वेदाश्चत्वार उद्धृताः ।

इतिहासपुराणं च पञ्चमो वेद उच्यते ॥

"ऋग्वेद, यजुर्वेद, सामवेद आणि अथर्ववेद असे चार वेद प्रकट (उद्धृत) झाले आहेत; आणि इतिहास (महाभारतादि) व पुराणे यांना पाचवा वेद म्हटले जाते."

- ब्रह्मांड पुराण १.४.२१

मार्कंडेय पुराण

प्रमुख पुराणांपैकी एक, मार्कंडेय पुराण, जैमिनि ऋषी आणि मार्कंडेय यांच्यातील संवादाने सुरू होते आणि त्यात तत्त्वज्ञान, ईश्वरशास्त्र, विश्वशास्त्र, विश्वोत्पत्तिशास्त्र, धर्म आणि कर्म अशा गोष्टींची चर्चा केली आहे.

ब्रह्मांड पुराण

ब्रह्मांड पुराणाच्या पहिल्या अध्यायात असे लिहिले आहे की ब्रह्मांड पुराण ही कथा जैमिनि राजा हिरण्यनाभला नैमिषारण्य येथे सांगत आहे.

महाभारत

जैमिनि महाभारताच्या अनेक भागांमध्ये देखील असतात. उदा., आदि पर्वातील अध्याय ५३, श्लोक ६ मध्ये, जनमेजयांनी त्यांचे वडील परीक्षित यांच्या मृत्यूचा सूड घेण्यास सर्व सापांचा वध करण्याकरिता केलेल्या सर्पसत्राच्या (यज्ञ) वेळी जैमिनि उपस्थित होते असे म्हटले आहे. याशिवाय, सभा पर्वातील अध्याय ४ च्या श्लोक ११ मध्ये असे म्हटले आहे की जैमिनि युधिष्ठिराच्या सभेचा भाग होते. शांती पर्वातील अध्याय ४६, श्लोक ७ नुसार, युद्धादरम्यान बाणांच्या शय्येवर पडलेल्या भीष्मांना त्यांनी भेट दिली होती.

नंतरच्या कथा

नंतरच्या कथांमध्ये, जैमिनिंना महाभारताचे लेखक व्यासांचा शिष्य म्हणून वर्णन केले आहे, जो महाभारतावर स्पष्टीकरण शोधत होता. त्यांचे गैरसमज दूर करण्यास व्यास तिथे नसल्यामुळे, तो मार्कंडेयाकडे गेला. तथापि, तो त्यांच्याकडे जाईपर्यंत, मार्कंडेयाने वाणी गमावली होती. मार्कंडेयांच्या शिष्यांनी जैमिनिंना त्या चार पक्ष्यांकडे पाठवले, ज्यांनी अठरा दिवसांचे महान महाभारत युद्ध पाहिले होते. त्या चार पक्ष्यांची आई महान युद्धाच्या रणांगणावरून उडत असताना, एका बाणाने तिचे गर्भाशय फाडले. त्यातून चार अंडी बाहेर पडली आणि रक्ताने भिजल्यामुळे मऊ झालेल्या कुरुक्षेत्राच्या जमिनीवर सुरक्षितपणे उतरली. एका हत्तीची घंटा त्या चार पक्ष्यांवर पडली आणि त्यांना संरक्षकपणे झाकून टाकले, ज्याच्यामुळे युद्धाच्या उरलेले काळात अंडी सुरक्षित राहिली. युद्धानंतर, ते पक्षी ऋषींना सापडले, ज्यांच्या लक्षात आले की त्या चार पक्ष्यांनी युद्धादरम्यान बरेच काही ऐकले होते आणि त्यांना हे ज्ञान होते की इतर कोणत्याही मानवाने त्यांना मानवी वाणीचा आशीर्वाद दिला नव्हता. जैमिनि त्या चार पक्ष्यांकडे गेले आणि त्यांच्या शंका व संभ्रम दूर करू शकले.