जेन गुडॉल

डेम व्हॅलेरी जेन मॉरिस गुडॉल ( जन्म: मॉरिस-गुडॉल, पूर्वी बॅरोनेस व्हॅन लॉविक-गुडॉल; ३ एप्रिल १९३४ - १ ऑक्टोबर २०२५ ) ही एक ब्रिटिश प्राइमेटोलॉजिस्ट आणि मानववंशशास्त्रज्ञ होती.[3] प्राइमेट एथोलॉजीमध्ये अग्रणी म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या, त्या टांझानियातील गोम्बे स्ट्रीम नॅशनल पार्कमध्ये वन्य चिंपांझींच्या सामाजिक आणि कौटुंबिक जीवनावर सहा दशकांहून अधिक काळ केलेल्या क्षेत्रीय संशोधनासाठी प्रसिद्ध आहेत. लुई लीकी यांच्या प्रायोजकत्वाखाली १९६० मध्ये सुरू झालेल्या गुडॉलच्या कार्याने चिंपांझी साधने बनवतात आणि वापरतात, सहकार्याने शिकार करतात आणि एकेकाळी मानवांसाठी अद्वितीय मानल्या जाणाऱ्या जटिल भावना आणि सामाजिक संरचना प्रदर्शित करतात हे दाखवून प्रचलित वैज्ञानिक दृष्टिकोनांना आव्हान दिले.

नंतर तिने १९७७ मध्ये वन्यजीव संवर्धनाला चालना देण्यासाठी जेन गुडऑल इन्स्टिट्यूटची स्थापना केली, त्यानंतर १९९१ मध्ये रूट्स अँड शूट्स युथ प्रोग्राम सुरू झाला, जो जागतिक नेटवर्कमध्ये वाढला. तिने आफ्रिकेत अभयारण्ये आणि पुनर्वनीकरण प्रकल्प देखील स्थापन केले आणि संशोधन, शेती आणि बंदिवासात प्राण्यांच्या नैतिक वागणुकीसाठी मोहीम राबविली. २००२ मध्ये गुडऑल यांना संयुक्त राष्ट्रांचे शांतीदूत म्हणून नियुक्त करण्यात आले, त्यांनी सेव्ह द चिम्प्स आणि सोसायटी फॉर द प्रोटेक्शन ऑफ अंडरग्राउंड नेटवर्क्स सारख्या संस्थांना सल्ला दिला.

तिच्या वैज्ञानिक संशोधनाव्यतिरिक्त, गुडॉलने अनेक संस्मरण प्रकाशित केले आणि तिच्या संपूर्ण कारकिर्दीत ती एक सक्रिय व्याख्याता राहिली, संवर्धन आणि हवामान कृतीला प्रोत्साहन देण्यासाठी मोठ्या प्रमाणात प्रवास करत होती. गुडॉल वर्ल्ड फ्युचर कौन्सिलची मानद सदस्य होती. इतर सन्मानांबरोबरच, तिला क्योटो पुरस्कार, टेम्पलटन पुरस्कार मिळाला आणि २०२५ मध्ये तिला यूएस प्रेसिडेंशियल मेडल ऑफ फ्रीडमने सन्मानित करण्यात आले. २०२२ पासून २०२५ मध्ये तिच्या मृत्यूपर्यंत ती अमानवी हक्क प्रकल्पाच्या मंडळावर होती.

सुरुवातीचे जीवन

व्हॅलेरी जेन मॉरिस-गुडॉल यांचा जन्म एप्रिल १९३४ मध्ये लंडनमधील हॅम्पस्टेड येथे झाला, उद्योगपती मॉर्टिमर हर्बर्ट मॉरिस-गुडॉल (१९०७-२००१) आणि मार्गारेट मायफॅनवे जोसेफ (१९०६-२०००), पेम्ब्रोकशायरच्या मिलफोर्ड हेवन येथील कादंबरीकार,ज्यांनी व्हॅन मॉरिस-गुडॉल या नावाने लेखन केले, त्यांच्या पोटी.

कुटुंब बॉर्नमाउथला गेल्यानंतर, गुडॉल यांनी जवळच्या पूलमधील अपलँड्स स्कूल या स्वतंत्र शाळेत शिक्षण घेतले.

लहानपणी गुडॉलला तिच्या वडिलांनी टेडी बेअरला पर्याय म्हणून ज्युबली नावाचे एक भरलेले खेळणे चिंपांझी दिले होते. गुडॉलने आठवण करून दिली की या खेळण्यावरील तिच्या प्रेमामुळेच तिला प्राण्यांबद्दलचे प्रेम निर्माण झाले होते, ती टिप्पणी करते, "माझ्या आईच्या मैत्रिणींना या खेळण्याने खूप भीती वाटली होती, त्यांना वाटले की ते मला घाबरवेल आणि मला भयानक स्वप्ने देईल." ज्युबली अजूनही लंडनमधील गुडॉलच्या ड्रेसरवर बसली आहे.

१९५८ मध्ये, लीकीने गुडॉलला ओस्मान हिल यांच्यासोबत प्राइमेट वर्तन आणि जॉन नेपियर यांच्यासोबत प्राइमेट शरीररचनाशास्त्राचा अभ्यास करण्यासाठी लंडनला पाठवले. [१८] लीकीने निधी उभारला आणि १४ जुलै १९६० रोजी, गुडॉल गोम्बे स्ट्रीम नॅशनल पार्कमध्ये गेली, जिथे ती पुढे द ट्रायमेट्स म्हणून ओळखली जाणारी पहिली पार्क बनली. [१९] तिच्यासोबत तिची आई होती, ज्याची उपस्थिती मुख्य वॉर्डन डेव्हिड अँस्टे यांच्या गरजा पूर्ण करण्यासाठी आवश्यक होती, ज्यांना त्यांच्या सुरक्षिततेची काळजी होती. गुडॉल तिच्या आईला प्राइमेटोलॉजीमध्ये करिअर करण्यासाठी प्रोत्साहित करण्याचे श्रेय देते, जे त्यावेळी पुरुषप्रधान क्षेत्र होते. गुडॉलने म्हटले आहे की १९५० च्या दशकाच्या उत्तरार्धात जेव्हा तिने तिचे संशोधन सुरू केले तेव्हा या क्षेत्रात महिलांना स्वीकारले जात नव्हते. २०१९ पर्यंत, प्राइमेटोलॉजीचे क्षेत्र जवळजवळ समान प्रमाणात पुरुष आणि महिलांनी बनलेले आहे, याचे कारण गुडॉलचे अग्रगण्य काम आणि तरुणींना या क्षेत्रात सामील होण्यासाठी प्रोत्साहन देणे.

लीकीने निधीची व्यवस्था केली आणि १९६२ मध्ये त्यांनी पदवी नसलेल्या गुडॉलला केंब्रिज विद्यापीठात पाठवले. बॅचलर पदवी न घेता केंब्रिजमध्ये पीएचडीसाठी अभ्यास करण्याची परवानगी मिळालेली ती आठवी व्यक्ती होती. तिने नीतिशास्त्रात डॉक्टर ऑफ फिलॉसॉफी पदवी मिळविण्यासाठी केंब्रिजमधील न्यूनहॅम कॉलेजमध्ये शिक्षण घेतले. तिचा प्रबंध १९६६ मध्ये रॉबर्ट हिंडे यांच्या देखरेखीखाली मुक्त-जिवंत चिंपांझींच्या वर्तनावर पूर्ण झाला, ज्यामध्ये गोम्बे रिझर्व्हमध्ये तिच्या पहिल्या पाच वर्षांच्या अभ्यासाचे तपशील होते.

१९ जून २००६ रोजी, टांझानियाच्या मुक्त विद्यापीठाने तिला मानद डॉक्टर ऑफ सायन्स पदवी प्रदान केली.[२६] २०१९ मध्ये ती न्यूनहॅम कॉलेज (तिची अल्मा मेटर) आणि डार्विन कॉलेज केंब्रिजची मानद फेलो बनली, जेव्हा तिला मानद डॉक्टरेट देखील देण्यात आली.

काम

गोम्बे स्ट्रीम नॅशनल पार्कमधील संशोधन

गुडॉल सिल्व्हर डोनाल्ड कॅमेरॉनशी संवाद साधत आहेत, त्यांच्या कामावर चर्चा करत आहेत

शिकागोमधील फील्ड म्युझियम ऑफ नॅचरल हिस्ट्री बाहेर जेन गुडॉल आणि डेव्हिड ग्रेबर्ड यांचे शिल्प

गुडॉल यांनी १९६० मध्ये टांझानियातील गोम्बे स्ट्रीम नॅशनल पार्कमधील कासाकेला चिंपांझी समुदायापासून सुरू झालेल्या चिंपांझी सामाजिक आणि कौटुंबिक जीवनाचा अभ्यास केला. तिला असे आढळून आले की "केवळ मानवांमध्येच व्यक्तिमत्व नसते, जे तर्कसंगत विचार करण्यास सक्षम असतात [आणि] आनंद आणि दुःख यासारख्या भावना." तिने मिठी, चुंबन, पाठीवर थाप आणि अगदी गुदगुल्या यासारख्या वर्तनांचे देखील निरीक्षण केले, ज्याला आपण "मानवी" कृती मानतो. गुडॉल यांनी आग्रह धरला की हे हावभाव "कुटुंबातील सदस्य आणि समुदायातील इतर व्यक्तींमध्ये विकसित होणाऱ्या जवळच्या, आधार देणाऱ्या, प्रेमळ बंधांचे" पुरावे आहेत, जे ५० वर्षांहून अधिक आयुष्यभर टिकू शकतात."

गोम्बे स्ट्रीम येथील गुडॉलच्या संशोधनाने त्या काळातील दोन दीर्घकालीन समजुतींना आव्हान दिले: फक्त मानवच साधने बनवू शकतात आणि वापरू शकतात आणि चिंपांझी शाकाहारी असतात. वाळवीच्या ढिगाऱ्यावर एका चिंपांझीला खाताना पाहताना, तिने त्याला वारंवार गवताचे देठ वाळवीच्या भोकांमध्ये ठेवताना पाहिले, नंतर वाळवीने झाकलेल्या भोकातून काढून टाकले, ज्यामुळे वाळवीसाठी प्रभावीपणे "मासेमारी" झाली. चिंपांझी झाडांच्या फांद्या देखील घेत असत आणि फांदी अधिक प्रभावी करण्यासाठी पाने काढून टाकत असत, ही वस्तू सुधारणेची एक प्रकारची पद्धत आहे जी साधननिर्मितीची प्राथमिक सुरुवात आहे. मानवांनी "टूलमेकर माणूस" म्हणून स्वतःला इतर प्राण्यांपासून वेगळे केले होते. गुडॉलच्या क्रांतिकारी निष्कर्षांना प्रतिसाद म्हणून, लुई लीकी यांनी लिहिले, "आता आपण माणसाची पुन्हा व्याख्या करावी, साधन पुन्हा परिभाषित करावे किंवा चिंपांझींना मानव म्हणून स्वीकारावे!".

गुडॉलने चिंपांझी सैन्यात आक्रमकता आणि हिंसाचाराची प्रवृत्ती पाहिली. गुडॉलने पाहिले की वर्चस्व गाजवणाऱ्या माद्या त्यांचे वर्चस्व टिकवून ठेवण्यासाठी जाणूनबुजून सैन्यातील इतर मादींच्या पिलांना मारत होत्या, [29] कधीकधी ते नरभक्षणापर्यंत पोहोचत असत. तिने या प्रकटीकरणाबद्दल म्हटले,

अभ्यासाच्या पहिल्या दहा वर्षांत मी असा विश्वास ठेवला होता की गोम्बे चिंपांझी बहुतेकदा मानवांपेक्षा खूपच चांगले होते. मग अचानक आम्हाला आढळले की चिंपांझी क्रूर असू शकतात - की त्यांच्या स्वभावाला, आपल्याप्रमाणेच, एक काळी बाजू होती.

तिने १९९० च्या तिच्या संस्मरण, थ्रू अ विंडो: माय थर्टी इयर्स विथ द चिंपांझज ऑफ गोम्बे मध्ये १९७४-१९७८ च्या गोम्बे चिंपांझी युद्धाचे वर्णन केले. तिच्या निष्कर्षांनी चिंपांझी वर्तनाच्या समकालीन ज्ञानात क्रांती घडवून आणली आणि मानव आणि चिंपांझींमधील सामाजिक समानतेचे आणखी पुरावे होते.

गुडॉलला गोम्बे स्ट्रीम येथे चिंपांझी स्वभावाचा आक्रमक पैलू आढळला. तिला आढळले की चिंपांझी पद्धतशीरपणे कोलोबस माकडांसारख्या लहान प्राण्यांची शिकार करतात आणि खातात. गुडॉलने एका शिकारी गटाला झाडावर उंच असलेल्या कोलोबस माकडाला वेगळे करताना आणि सर्व शक्य मार्ग रोखताना पाहिले; नंतर एक चिंपांझी वर चढला आणि कोलोबसला पकडले आणि मारले. त्यानंतर इतर प्रत्येकाने मृतदेहाचे काही भाग घेतले, भिक्षा मागण्याच्या वर्तनाला प्रतिसाद म्हणून सैन्याच्या इतर सदस्यांसह वाटून घेतले. गोम्बे येथील चिंपांझी दरवर्षी उद्यानातील कोलोबस लोकसंख्येच्या एक तृतीयांश भाग मारतात आणि खातात. चिंपांझी आहार आणि वर्तनाच्या मागील संकल्पनांना आव्हान देणारा हा एक प्रमुख वैज्ञानिक शोध होता.

गुडॉलने प्राइमेट्सच्या तिच्या अभ्यासात प्रत्येकाला संख्या देण्याऐवजी प्राण्यांची नावे देऊन स्वतःला परंपरांपासून वेगळे केले. त्या वेळी क्रमांकन ही जवळजवळ सार्वत्रिक पद्धत होती आणि अभ्यासल्या जाणाऱ्या विषयाशी भावनिक जोड टाळण्यासाठी आणि अशा प्रकारे वस्तुनिष्ठता गमावण्यासाठी ती महत्त्वाची मानली जात असे. गुडॉलने 1993 मध्ये लिहिले,