जबाली उपनिषद
जबाली उपनिषद हा एक संस्कृत ग्रंथ आहे आणि हिंदू धर्माच्या गौण उपनिषदांपैकी एक आहे.[१] तो सामवेदाशी जोडलेला आहे आणि शैव उपनिषदांपैकी एक म्हणून वर्गीकृत आहे.[२]
हे एक लहान उपनिषद आहे, आणि ऋषी जबाली यांचे ऋषी पिप्पलाद यांना दिलेले प्रवचन म्हणून रचलेले आहे, आणि पशुपत धर्मशास्त्र सादर करण्यासाठी ते उल्लेखनीय आहे.[१] ते पशु आणि पात म्हणजे काय आणि कपाळावरील विभूती (राख) जीवनाच्या क्षणभंगुर स्वरूपाचे प्रतीक, शिवाच्या अपरिवर्तनीय वैश्विकतेची आणि एखाद्याच्या मोक्षाचे साधन म्हणून स्पष्ट करते.[१][३]
रामाने हनुमानाला सांगितलेल्या मुक्तिक धर्मग्रंथातील १०८ उपनिषदांच्या तेलुगू भाषेतील संकलनात ते १०४ व्या क्रमांकावर आहे.[४]
माहिती
[संपादन]या उपनिषदाची सुरुवात ऋषी पिप्पलाद यांनी जबाली ऋषींना प्रश्न विचारून केली आहे, "परम सत्य काय आहे? जीव कोण आहे? पशु कोण आहे? पति कोण आहे? आणि मोक्ष कसा मिळवता येईल?"[५][६]
जबली असा दावा करतात की या प्रश्नांची उत्तरे ईशानाने (शिवाचे एक रूप) ध्यानाद्वारे मिळवली. पशुपती, किंवा शिव, हे अंतिम वास्तव आहे, एकमेव वास्तव आहे, असे ८ व्या श्लोकात म्हटले आहे. [५] [६]
उपनिषदातील ९ व्या श्लोकात असे म्हटले आहे की, जीव हा असा सजीव प्राणी आहे जो अहंकार त्याच्या शरीरात स्थलांतरित होतो.[५][६] मानवांसह सर्व जीव वेगवेगळ्या स्वरूपात पशु आहेत आणि सर्व जीवांचा पति (स्वामी) हा श्लोक १० ते १३ व्या श्लोकात पशुपत अवस्था आहे.[५][३]
पिप्पलद ऋषी जाबाली यांना विचारतात की ज्ञान मिळवण्याचा काही मार्ग आहे का, ज्याद्वारे व्यक्ती मोक्षप्राप्तीकडे मुक्त होतो.[५] [६] जाबाली असे उत्तर देतात की ह्यासाठी पहिले पाऊल म्हणजे स्वतःला पवित्र भस्माने माखणे, आणि असा मंत्र जपणे आणि लक्षात ठेवणे की सर्वकाही भस्म होणार आहे. १९ व्या श्लोकातील मजकूर असे प्रतिपादन करतो की यावरच वेद चर्चा करतात.[५] पवित्र भस्म पाण्यात मिसळा, ते डोक्यावर, कपाळावर आणि खांद्यावर तीन रेषा म्हणून लावा, आणि एकाच वेळी "शंभवा" (भगवान शिव) यांना प्रार्थना म्हणून त्रययुषम आणि त्र्यंबकम ही स्तोत्रे म्हणा.[६]
जाबालीला विचारण्यात आले आहे की, या तीन रेषा कशा लावायच्या? श्लोक २२ मध्ये असे म्हटले आहे की, या तीन रेषांनी संपूर्ण कपाळ व्यापले पाहिजे.[५][६] या तीन रेषा ब्रह्मा, विष्णू आणि शिव यांच्या त्रिमूर्तीचे प्रतीक आहेत.[५] वरची रेषा ही "गर्हपथ्य" अग्नि किंवा गृहअग्नि, औम चा उच्चार "आ", स्वतःचे शरीर, रजोगुण, कर्म करण्याची शक्ती, ऋग्वेद, उषकाल किंवा पहाटेचा वेळ दर्शवते आणि ब्रह्माचे अवतार आहे.[५][६] दुसरी रेषा किंवा मधली रेषा "दक्षिणाग्नि", औम चा उच्चार "उ", सत्त्वगुण (सद्गुण), आत्मा, इच्छाशक्ती, यजुर्वेद, मध्यान्ह आणि विष्णूचे अवतार दर्शवते.[५][६] तिसरी रेषा ही "अहवानीय अग्नि" दर्शवते, जी औमचा "म" हा शब्द, परमस्वरूप (ब्रह्म), जाणून घेण्याची शक्ती, स्वर्ग, तमस गुण, सामवेद, संध्याकाळ यांचे प्रतिनिधित्व करते आणि शिवाचे अवतार आहे.[५][६]
एखाद्या व्यक्तीने, मग तो ब्रह्मचर्य असो, गृहस्थ असो, वानप्रस्थ असो किंवा संन्यासी असो, पवित्र भस्म किंवा राखेचा लेप लावल्याने तो पापांपासून मुक्त होतो, त्याला वेदांच्या साराची जाणीव होते, त्याला पवित्र नद्यांमध्ये स्नान करण्याचा लाभ मिळतो आणि तो संसारातून मुक्त होतो.[५][६]
संदर्भ
[संपादन]- संदर्भग्रंथ
- Sastri, AM (1950). The Śaiva-Upanishads with the commentary of Sri Upanishad-Brahma-Yogin. The Adyar Library, Madras. ISBN 81-85141029. OCLC 863321204.
- Hattangadi, Sunder (2000). "जाबाल्युपनिषत् (Jabali Upanishad)" (PDF) (संस्कृत भाषेत). 18 February 2016 रोजी पाहिले.
- Kramrisch, Stella (1981). The Presence of Śiva. Princeton, New Jersey: Princeton University Press. ISBN 978-8120804913.
- Deussen, Paul (1997). Sixty Upanishads of the Veda. Motilal Banarsidass. ISBN 978-81-208-1467-7.
- Tinoco, Carlos Alberto (1997). Upanishads. IBRASA. ISBN 978-85-348-0040-2.