कोळी समाज

विकिपीडिया, मुक्‍त ज्ञानकोशातून
Jump to navigation Jump to search

कोळी हि जात मुख्यतः महाराष्ट्र, गोवा, गुजरात किनारपट्यांवर आहेत. त्यांचा मासेमारी हा व्यवसाय असून लहान होड्या, बोटी आणि मोठं मोठे जहाज घेऊन ते मासेमारीला जातात. कोळी लोकांना ते होडी, बोटींमध्ये जाळ्यांचा साहाय्याने मासेमारी करत असल्याकारणाने त्यांना "कोळी" असे म्हणतात. हे कोळी कीटकाच्या  नावाने संबोधले गेले आहे.मासळी पकडून ती ओली असेल तर बाजारत ताबडतोब विकणे नाहीतर उन्हात सुकवून विकणे ते त्यांचे मुख्य काम. कोळी हा समाज संपूर्ण भारतात पूर्वीपासून समुद्र किनाऱ्यावर तसेच काही ठिकाणी तलाव, नद्या ह्या ठिकाणी नांदत आहेत. महाराष्ट्राची राजधानी मुंबई (पूर्वीची बम्बई) येथे आद्य रहिवाशी आहेत. मुंबई हि १८व्या शतकाच्या मध्यकाळात ब्रिटिशांद्वारे कुलाबा, जुने स्त्रीचे बेट ( लहान कुलाबा ), माहीम, माझगाव, परळ, वरळी आणि मलबार हिल ह्या कोळीवाड्यांमुळे बनवली गेली आहे. त्यानंतर ह्या सर्व बेटांना एकत्र भरण्या भरून (खाडी) बुजवून मुंबई एकत्र करण्यात आली. कोळी बांधव त्यांच्या व्यवसायासोबत समाजातील चाली, रूढी, परंपरा आणि उत्सवही आनंदाने साजरा करतात. जेथे कोळी समाजाची वस्ती असते त्याला " कोळीवाडा " असे म्हणतात. मुंबईत असे फार कोळीवाडे आहेत जसे  माहीम, शिव (सायन, मुंबई), धारावी, कुलाबा, वडाळा, शिवडी, वरळी, वेसावे, कफ परेड, मांडवी, गिरगाव, खार, चिंबई, गोराई, मालाड, मढ . कोळी लोकांचा व्यवसाय हा त्यांच्या जिवा उदार असतो, मासेमारीला जाताना ते आपली स्वतःची जीवाची पर्वा न करता खोल समुद्रात वादळाची किंवा बुडण्याची तमा न बाळगता बोट किंवा होडीच्या साह्याने जातात, तसेच त्यांच्या कुटंबातील लोक असे मानतात कि, जोपर्यंत ती व्यक्ती घरी सुरक्षित पोहचत नाही तोपर्यंत ती त्यांची नसते. मुळात हा व्यवसाय त्यांच्या नशिबावर अवलंबून असतो. असे म्हणतात कि कोळी लोक हे महर्षी वाल्मीकि ऋषी (वाल्या कोळी) ह्यांचे वंशज आहेत इवलेसे| मासेमारीची बोट


असे वाचनात येते प्रभू श्रीराम यांचे पुर्वज "ईक्ष्वांकु" कोलीय वंशाचे होते. ब्रम्हदेवाच्या १० मानसपुत्रांपैकी एक म्हणजे मरीचि त्यांची पुढील वंशावळीमध्येच ईक्ष्वांकुचा जन्म झाला. ईतिहास खुप पुसला गेला आहे (की लपवण्यात आला माहिती नाही) पण असे काही उल्लेख आढळतात ह्याच कोलीय वंशाने संपुर्ण भारतात राज्य केले होते. आणि अश्या कोलीय वंशाचे आपण आगरी कोळी, ज्यांचा थेट ब्रम्हदेवांशी संबंध येतो आणि मुलचे क्षत्रीय ह्या गोष्टींचा आपल्या लोकांना विसर पडलेला आहे

जाती व जमाती[संपादन]

Agrees, or Salt Cultivators of Salsette

महाराष्ट्रातील कोळी समाजात सुद्धा निरनिराळे जाती आहेत, जसे कोळी, मांगेला कोळी, वैती कोळी, आगरी, सोनकोळी, ख्रिश्चन कोळी इत्यादि . थोडेफार फरक पडतात, हा समाज देवांवर जास्त विश्वास ठेवतो, त्यांची देवी  श्री एकवीरा देवी (कार्ला डोंगर) लोणावळा आणि खंडोबा (जेजुरी) येथे दरवर्षी भेट देतात आणि नवस बोलून तो फेडतात.तसेच दर वर्षी नारळी पौर्णिमेचा दिवस सरल्यानंतर होडी , बोटीची पूजा करून ते समुद्रात व्यवसायासाठी उतरवतात. ह्या समाजामध्ये मुख्यतः वेताळ देव आणि कुर्स देव एका निर्जीव दगडामध्ये देवत्व जातात. तसेच मुंबईतील माहीम येथील रहिवाशी वांद्रे येथील श्री कडेश्वरी देवी हिला बारेकरणी आई म्हणून संबोधतात, बारेकरणीचा अर्थ बारा - कोसावर म्हणजेच दूर असलेली देवी. आणि दरवर्षी दसऱ्याच्या शुभ मुहूर्तावर तिला मान - पान देतात. ह्या समाजात लग्न उत्सवही फार आनंदात साजरी करतात. हा समाज भारतात " इतर मागास प्रवर्ग " मध्ये मोडतो. आणि महाराष्ट्रात " विशेष मागास प्रवर्ग " म्हणून ओळखला जातो. महाराष्ट्र सरकारकडून ह्या लोकांना सरकारी योजनेत २% अनुदान आहेत, आणि जाती त्याहून कैक पटीने आहेत. इवलेसे|कोळी महिला मासळी विकतानाचे चित्र

व्यवसाय[संपादन]

कोळी लोकांचा मुख्य व्यवसाय समुद्रातून जाळ्याच्या साहाय्याने मासळी पकडणे आणि ती बाजारात विकण्यासाठी घेऊन जाणे. हा व्यवसाय इतका जुना आहे त्याहून अधिक जोखमी आहे. परंतु त्यातही जिवाचीही पर्वा न करता ते मासेमारी साठी खोल समुद्रात जातात. ह्या मासेमारीत त्यांना जाळ्यात लहान मासळीपासून ते मोठ्या मासळी मिळतात, मग ते निवडून बाजाराला पाठवले जाते.ती लोक मासळीला " म्हावरा " म्हणतात, ह्या म्हावर्यात काही लहान मासळी नामशेष होण्याच्या मार्गावर आहेत. जसे- काटी, वाकटी, बला, राजा - राणी, जीपटी, चोर बोंबील, चप्पल मासे, शीवांड, जिताडा, मोडि, निवटी, कर्ली, तारली, ढोमा, कोलीम ( सर्वात लहान जवळा ), बोंय म्हावरा, सल्फा, नारशिंगाला, खाडीतली कोळंबी, बिलजा, तेंडली,शिवल्या ( शिंपल्या ), कालवे इ. वर्षाचे ८ महिने म्हणजेच नारळी पौर्णिमेपासून ते शिमगा (होळी) पर्यंत त्यांची मासेमारी चालते आणि होळीनंतर बोट्या किंवा होड्या किनाऱ्यावर चढवून नारळी पौर्णिमेची वाट बघतात ४ महिन्यात म्हणजेच पावसाळ्यात ते सुकवलेल्या मासळीवर किंवा खाडीतील लहान - सहान मासे पकडून आपली गुजराण करतात, कारण पावसाळ्यात समुद्राचे रौद्र रूप त्यांना मासेमारीसाठी धोकादायक असते. त्यांनंतर नारळी पौर्णिमे दिवशी समुद्राला नारळ अर्पण करतात. त्यांचे असे मत आहे कि, तो नारळ अर्पण करून समुद्र देव शांत होतो, आणि मग बोट किंवा होडीची ब्राह्मणांकडून मुहूर्त पूजा करून ते दर्यात उतरवून मासेमारीला सुरवात करतात.काही कोळी लोकांचे होडी किंवा बोटी नाहीत अशा स्त्रिया पहाटे ४ वाजता उठून मुंबईतील भाऊंचा धक्का (बॅलार्ड पिअर) किंवा क्रॉफर्ड मार्केट येथून मासळी विकत घेऊन बाजारात तर काही स्त्रिया घरोघरी जाऊन विकतात.

सण[संपादन]

हे लोक समुद्रावर पोटासाठी अवलंबून असल्याकारणाने समुद्रालाही देव मानतात आणि नारळी पौर्णिमेच्या दिवशी समुद्राला वाजतगाजत सोन्याचा मुलामा दिलेला नारळ अर्पण करतात. आणि घरोघरी नारळाचे गोड नैवेद्य करतात जसे नारळीभात, नारळवडी, करंज्या.त्यांच्या मते, हा नारळ अर्पण करून समुद्र शांत होतो, त्याचबरोबर समुद्र आपल्याला त्याच्यातील साधन संपत्ती देतो, त्यामुळे हा त्याचा मान. शिमगा (होळी) ह्या सणात ह्या समाजात पंधरा दिवस आधी चालू होतो.होळी हा सण कोळीवाड्यात फार आवडीने साजरी करतात.

पोशाख[संपादन]

कोळी समाजात आजतागायत जुन्या पोशाखात लोक आहेत, त्याला अपवाद फक्त आजची तरुणपिढी. ह्या कोळी लोकांचे रोजचे परिधान करावयाचे पोशाख स्त्रियांसाठी लुगडे (चोळी-पातळ-फडकी) आणि पुरुष रुमाल (मोठे) आणि शर्ट त्याबरोबर कान टोपेरा ( कान आणि डोके झाकणारी टोपी ) असे असते. कोळी स्त्रियांना दागदागिन्यांची फार आवड असते. कोणत्याही धार्मिक किंवा सामाजिक कार्यात ते नटून - थटून शुंगार करतात.

इवलेसे|कोळी लोकांचे जेवण

रोजचे आहार[संपादन]

कोळी लोकांचे मुख्यतः रोजचे जेवण म्हणजे भात आणि मासे. तसेच भाज्यांना सुद्धा ह्यांच्या आहारात फार महत्व आहे. आणि संपूर्ण महाराष्ट्राच्या गोड-धोड मधेही तसा फारच फरक पडत नाही.

कोळी समाजातील महाराष्ट्रामध्ये लोकधारा लावणी सोबत कोळीनृत्य हि लोक आजही तितक्याच आवडीने पसंत करतात.कोळी नृत्य हे महाराष्ट्रातील लावणी नृत्यानंतर प्रसिद्ध आहे.कोळी समाजात लग्न समारंभ खास करून हळदी समारंभ मोठ्या उत्साहात साजरी करतात. कोळी समाजातील लोकं त्यांच्या लग्ना सोहळ्यात हुंडा ही प्रथा मानत नाहीत. त्यामुळे कोळी समाजात या प्रथेला पाप मानले जाते.

१. मी हाय कोळी,     २. एकविरा आई तू डोंगरावरी,

३. वेसावची पारू नेसली गो, 

४. हीच काय ती सोनटिकली, 

५. नवरीच्या मांडवान नवरा आयलाय, 

६. चिकना चिकना म्हावरा माझा,  

७. सण आयलाय गो नारळी पुनवेचे, 

८. नाताळचे रिटा सणाला,

९. हे पावलाय देव माना मल्हारी,

१०. पोरी सांगताय गो,

११. ये गो ये, ये मैना पिंजरा बनाया सोने का,

१२. येरा केलास माना पागल केलास,

१३. डोंगराचे आरुन इक बाय चांद उंगवला,

१४. बेगीन चल गो चंद्रा, होरी आयलीय बंदरा,

१५. आज कोळीवाऱ्यानं धनुच्या दारान,

१६. वल्हव रे नाखवा वल्हव वल्हव,

१७. शिंगाला नवरा झायलाय गो कोलबी नवरी झायली ग बाय,

१८. या गो दांड्यावरण बोलतय नवरा कोणाचा येतो,



Wiki letter w.svg
कृपया स्वत:च्या शब्दात परिच्छेद लेखन करून या लेखाचा / विभागाचा विस्तार करण्यास मदत करा.
अधिक माहितीसाठी या लेखाचे चर्चा पान, विस्तार कसा करावा? किंवा इतर विस्तार विनंत्या पाहा.

(कोळी समाज)