कोलंबियन एक्सचेंज
कोलंबियन एक्सचेंज, ज्याला कोलंबियन इंटरचेंज असेही म्हटले जाते, ही १५ व्या शतकाच्या उत्तरार्धापासून पश्चिम गोलार्धातील नवीन जग (अमेरिका) आणि पूर्व गोलार्धातील जुने जग (आफ्रो-युरेशिया) यांच्यामध्ये वनस्पती, प्राणी, मानव आणि रोगजनकांचा झालेला व्यापक आंतरखंडीय देवाणघेवाण होय.
या संकल्पनेला इटालियन समुद्रप्रवासी क्रिस्तोफोरो कोलंबो (क्रिस्टोफर कोलंबस) यांच्या नावावरून नाव देण्यात आले आहे. त्यांच्या १४९२ मधील सागरी सफरीनंतर युरोपीय वसाहतवादाचा विस्तार आणि जागतिक व्यापाराची वाढ यामुळे या देवाणघेवाणाला मोठ्या प्रमाणावर चालना मिळाली.
या प्रक्रियेत काही देवाणघेवाणी हेतुपुरस्सर झाल्या, तर काही अनपेक्षितपणे घडल्या. उदाहरणार्थ, अमेरिका खंडातून युरोप, आफ्रिका आणि आशियामध्ये मका, बटाटा, टोमॅटो, मिरची, कोको आणि तंबाखू यांसारख्या पिकांचा प्रसार झाला. त्याउलट, जुन्या जगातून अमेरिका खंडात गहू, तांदूळ, ऊस, कॉफी, तसेच घोडे, गुरेढोरे आणि डुकरे यांसारखे प्राणी पोहोचले.
या देवाणघेवाणाचा सर्वांत विनाशकारी परिणाम म्हणजे जुन्या जगातील संसर्गजन्य रोगांचा अमेरिकेतील मूळनिवासी लोकांवर झालेला परिणाम. देवी, गोवर आणि इन्फ्लूएंझा यांसारख्या रोगांविरुद्ध अनेक मूळनिवासी समुदायांमध्ये पूर्वीची प्रतिकारशक्ती नसल्यामुळे मोठ्या प्रमाणावर मृत्यू झाले. परिणामी, अमेरिकेतील अनेक प्रदेशांमध्ये मूळनिवासी लोकसंख्येत ८० ते ९५ टक्क्यांपर्यंत घट झाल्याचे काही अभ्यासांमध्ये आढळते; कॅरिबियनमधील अनेक स्थानिक लोकसंख्या तर जवळजवळ पूर्णपणे नष्ट झाली.
त्यामुळे कोलंबियन एक्सचेंज ही केवळ वनस्पती आणि प्राण्यांची देवाणघेवाण नव्हती, तर तिने कृषी, आहार, लोकसंख्या, अर्थव्यवस्था, पर्यावरण आणि मानवी समाज यांच्या इतिहासावर दूरगामी परिणाम घडवून आणले.
जुन्या जगातून नव्या जगात झालेल्या स्वतंत्र आणि गुलाम लोकांच्या स्थलांतरामुळे दोन्ही गोलार्धांतील संस्कृतींवर लक्षणीय परिणाम झाला. युरोपीय वसाहतवाद्यांनी आणि आफ्रिकन गुलामांनी संपूर्ण अमेरिका खंडात स्थानिक लोकांची जागा कमी-अधिक प्रमाणात घेतली. कोलंबसनंतरच्या पहिल्या तीन शतकांत नवीन जगात स्थलांतरित झालेल्या युरोपियन लोकांच्या संख्येपेक्षा, तिथे नेलेल्या आफ्रिकन लोकांची संख्या खूप जास्त होती.
जागतिक लोकसंख्येमधील नवीन संपर्कांमुळे पिकांच्या आणि पशुधनाच्या अनेक प्रजातींची देवाणघेवाण झाली, ज्यामुळे जुन्या जगात अन्न उत्पादन आणि लोकसंख्येच्या वाढीस हातभार लागला. मका, बटाटे, टोमॅटो, तंबाखू, कसावा, रताळी आणि मिरची यांसारखी अमेरिकन पिके जगभरात महत्त्वाची पिके झाली. जुन्या जगातील तांदूळ, गहू, ऊस आणि पशुधन यांसारखी पिके नव्या जगात महत्त्वाची ठरली.
हा शब्द सर्वप्रथम १९७२ मध्ये अमेरिकन इतिहासकार अल्फ्रेड डब्ल्यू. क्रॉस्बी यांनी त्यांच्या 'द कोलंबियन एक्सचेंज' या पर्यावरणविषयक इतिहासाच्या पुस्तकात वापरला. इतर इतिहासकारांनी आणि पत्रकारांनी ते झटपट स्वीकारले.
जैविक देवाणघेवाण
[संपादन]वनस्पतींचे
[संपादन]
कोलंबियन देवाणघेवाणीमुळे झालेल्या नवीन व्यापारामुळे, बटाटे, मका, टोमॅटो आणि तंबाखू यांसह अमेरिकेतील अनेक मूळ वनस्पती जगभर पसरल्या. [१] १५०० पूर्वी, दक्षिण अमेरिकेबाहेर बटाट्याची लागवड केली जात नव्हती. अठराव्या शतकापर्यंत, युरोपमध्ये त्यांची मोठ्या प्रमाणावर लागवड आणि वापर केला जात होता आणि भारत व उत्तर अमेरिका या दोन्ही ठिकाणी ते महत्त्वाचे पीक झाले होते. बटाटे कालांतराने अनेक युरोपियन लोकांच्या आहारात एक महत्त्वाचे मुख्य अन्न झाले, ज्यामुळे १७०० ते १९०० दरम्यान आफ्रिका-युरेशियातील लोकसंख्या वाढीमध्ये अंदाजे १२ ते २५% योगदान मिळाले [२] १७०० ते १९०० दरम्यान झालेल्या शहरीकरणातील वाढीपैकी ४७ टक्के वाढ जुन्या जगात बटाट्याच्या आगमनामुळे झाली [३] १६ व्या शतकात पोर्तुगीजांनी दक्षिण अमेरिकेतून कसावा आणला, [४] आणि हळूहळू त्याने ज्वारी आणि बाजरीची जागा आफ्रिकेतील सर्वात महत्त्वाचे अन्न पीक म्हणून घेतली. [५] १६ व्या शतकातील स्पॅनिश वसाहतवाद्यांनी अमेरिकेतून आशियामध्ये मका आणि रताळे यांसारखी नवीन मुख्य पिके आणली, ज्यामुळे तेथील लोकसंख्या वाढीस हातभार लागला. [६] मोठ्या प्रमाणावर, जुन्या जगात बटाटे आणि मक्याच्या परिचयामुळे संपूर्ण युरेशियन भूभागातील लोकांचे पोषण सुधारले, [३] ज्यामुळे अधिक वैविध्यपूर्ण आणि मुबलक अन्न उत्पादन शक्य झाले. [७]
अमेरिकेच्या शोधाने जुन्या जगाला ऊस आणि कॉफी पिकवण्यासाठी योग्य असे नवीन सुपीक भूभाग उपलब्ध करून दिले. [३] सुमारे १७२० मध्ये आफ्रिका आणि मध्य पूर्वेतून अमेरिकेत आणलेली कॉफी, आणि भारतीय उपखंडातून स्पॅनिश वेस्ट इंडीजमध्ये आणलेला ऊस, पुढे लॅटिन अमेरिकेतील विस्तृत मळ्यांमधील प्रमुख व्यापारी पिके आणि निर्यातीच्या वस्तू बनल्या. पोर्तुगीजांनी भारतात आणलेली दक्षिण अमेरिकेतील मिरची आणि बटाटे पुढे भारतीय खाद्यसंस्कृतीचा अविभाज्य भाग झाले आणि त्यामुळे करी हा एक आंतरराष्ट्रीय पदार्थ बनण्याची प्रक्रिया सुरू झाली. [८]
पिकांचा प्रसार दूरवर झाला, परंतु किमान सुरुवातीला तरी त्यांतील स्थानिक बुरशींचा प्रसार झाला नाही, त्यामुळे मर्यादित काळासाठी ज्या नवीन प्रदेशांमध्ये त्यांची ओळख करून दिली गेली, तेथे उत्पन्न काहीसे जास्त होते, हा एक प्रकारचा पर्यावरणीय विमोचन किंवा "yield honeymoon ". तथापि, जागतिकीकरणासोबत रोगजंतूंची देवाणघेवाण सुरूच राहिली आहे आणि पिकांचे उत्पादन पुन्हा त्यांच्या स्थानिक उत्पादनाकडे घसरले आहे. [९]
१५९० मध्ये स्पॅनिश लोकांनी सर्वप्रथम कोकोची लागवड केली. जरी युरोपीय लोकांकडून कोकोचे सेवन सहसा मिठाईच्या स्वरूपात केले जात असे आणि सुरुवातीला त्याला एक महागडी चैनीची वस्तू मानले जात असले तरी, चॉकलेट थकवा दूर करण्यास आणि ऊर्जा देण्यास मदत करत असे. व्हॅनिलाच्या बाबतीत सांगायचे झाल्यास, वनस्पतीच्या शेंगांवर रासायनिक प्रक्रिया केल्यानंतर त्यांना सुगंध येत असे, ज्याचा उपयोग नंतर स्वयंपाक आणि अत्तर उद्योगात केला जात असे. [३]
जुने जग ते नवे जग
[संपादन]नवे जग ते जुने जग
[संपादन]- अॅव्होकॅडो[११]
- कसावा (मॅनिओक, टॅपिओका)[११]
- मिरची[८]
- कोको बीन्स (काकाओ)[१०]
- कापूस[१०] (लांब धाग्याच्या जाती)
- क्रॅनबेरी (cranberry#Species and description बेअरबेरी प्रजाती)[१२]
- पेरू (सामान्य)[१०]
- मका (कॉर्न)[१३]
- पपई[११]
- भुईमूग[१०]
- अननस[११]
- बटाटा[११]
- [[cucurbita भोपळ्याच्या जाती]], ज्यामध्ये भोपळा समाविष्ट आहे[११]
- सूर्यफूल[११]
- रताळे[११]
- तंबाखू[११]
- टोमॅटो[११]
- सीताफळ][१४]
- चिकू[१५]
}
- ↑ Ley, Willy (December 1965). "The Healthfull Aromatick Herbe". For Your Information. Galaxy Science Fiction. pp. 88–98.
- ↑ Nunn, Nathan; Qian, Nancy (2011). "The Potato's Contribution to Population and Urbanization: Evidence from a Historical Experiment". Quarterly Journal of Economics. 126 (2): 593–650. doi:10.1093/qje/qjr009. PMID 22073408.
|hdl-access=requires|hdl=(सहाय्य) - 1 2 3 4 Nunn & Qian 2010
- ↑ "Super-Sized Cassava Plants May Help Fight Hunger In Africa". Ohio State University. December 8, 2013 रोजी मूळ पान पासून संग्रहित.
- ↑ "Maize Streak Virus-Resistant Transgenic Maize: an African solution to an African Problem". Scitizen. August 7, 2007. 2019-12-27 रोजी मूळ पान पासून संग्रहित. 2026-08-26 रोजी पाहिले.
- ↑ "China's Population: Readings and Maps". Columbia University, East Asian Curriculum Project. September 24, 2009. September 24, 2009 रोजी मूळ पान पासून संग्रहित.
- ↑ Crosby 2003.
- 1 2 Collingham, Lizzie (2006). "Vindaloo: the Portuguese and the chili pepper". Curry: A Tale of Cooks and Conquerors. Oxford: Oxford University Press. pp. 47–73. ISBN 978-0-19-988381-3.
- ↑ Drenth, André; Guest, David I. (August 4, 2016). "Fungal and Oomycete Diseases of Tropical Tree Fruit Crops". Annual Review of Phytopathology. Annual Reviews. 54 (1): 373–395. doi:10.1146/annurev-phyto-080615-095944. PMID 27491435.
- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 {{cite web last1=Mintz first1=S. last2=McNeil first2=S. title=Origins of Plants url=https://www.digitalhistory.uh.edu/active_learning/explorations/columbus/columbian_answers_plants.cfm publisher=University of Houston access-date=July 15, 2024 date=2018}}
- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 {{harvnb Crosby 2001}}
- ↑ {{cite book last1=van der Linden first1=Marcel editor1-last=van Schendel editor1-first=Willem title=Embedding Agricultural Commodities: Using historical evidence, 1840s-1940s date=2017 publisher=Routledge page=148 url=https://www.google.co.uk/books/edition/Embedding_Agricultural_Commodities/Ug9qDAAAQBAJ chapter=Globalization's agricultural roots}}
- ↑ {{cite book last=Earle first=Rebecca author-link=Rebecca Earle title=The Body of the Conquistador: Food, Race, and the Colonial Experience in Spanish America, 1492–1700 publisher=Cambridge University Press year=2012 pages=17, 144, 151}}
- ↑ {{cite journal first1=Noel last1=Amano first2=Greg last2=Bankoff first3=David Max last3=Findley first4=Grace last4=Barretto-Tesoro first5=Patrick last5=Roberts title=Archaeological and historical insights into the ecological impacts of pre-colonial and colonial introductions into the Philippine Archipelago url=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/0959683620941152 date=Feb 2021 journal=The Holocene volume=31 issue=2 pages=319-21 doi=10.1177/0959683620941152 hdl=21.11116/0000-0006-CB04-1 hdl-access=free }}
- ↑ World Wildlife Fund. eds. Mark McGinley, C.Michael Hogan & C. Cleveland. 2010. Petenes mangroves. Encyclopedia of Earth. National Council for Science and the Environment. Washington DC {{webarchive url=https://web.archive.org/web/20111015030054/http://www.eoearth.org/article/Petenes_mangroves?topic=49597 date=2011-10-15 }}