काळम्मादेवी मंदिर (उदगिरी)

श्री काळम्मा देवी मंदिर, उदगिरी
श्री काळम्मादेवी

श्री काळम्मादेवी मंदिर, उदगिरी हे महाराष्ट्र राज्यातील कोल्हापूर जिल्ह्यातील शाहुवाडी तालुक्यातील उदगिरी गावाजवळ स्थित एक हिंदू मंदिर आहे. हे मंदिर सह्याद्री पर्वतरांगांच्या पश्चिम घाट क्षेत्रात वसलेले असून स्थानिक परंपरेनुसार काळम्मादेवी, सरस्वती आणि महालक्ष्मी यांच्या उपासनेशी संबंधित धार्मिक व आध्यात्मिक केंद्र मानले जाते.

परिचय

श्री काळम्मादेवी मंदिर, उदगिरी हे महाराष्ट्र राज्यातील कोल्हापूर जिल्ह्यातील शाहुवाडी तालुक्यातील उदगिरी गावाजवळ स्थित एक हिंदू देवस्थान आहे. हे देवस्थान आंबा घाट परिसरातील सह्याद्री पर्वतरांगांमध्ये वसलेले असून त्याचा भौगोलिक संबंध चांदोली राष्ट्रीय उद्यान आणि सह्याद्री व्याघ्र प्रकल्प परिसराशी जोडला जातो.

स्थानिक परंपरेनुसार कोकण, पश्चिम महाराष्ट्र आणि कर्नाटक सीमाभागातील काही कुटुंबांमध्ये या देवस्थानाची कुलदैवत म्हणून पूजा केली जाते.स्थानिक परंपरेनुसार या देवस्थानाचा संबंध कुलदैवत उपासना परंपरेशी जोडला जातो.

इतिहास

मंदिराच्या स्थापनेचा अचूक कालावधी उपलब्ध ऐतिहासिक नोंदींमधून स्पष्ट होत नाही. स्थानिक लोकपरंपरेनुसार हे देवस्थान अनेक पिढ्यांपासून अस्तित्वात आहे. सह्याद्री परिसरातील ग्रामदैवत आणि शक्तिपीठ परंपरा मध्ययुगीन काळापासून अस्तित्वात असल्याचे काही अभ्यासकांचे मत आहे.

मंदिराचे मूळ स्वरूप प्राचीन असावे, तर विद्यमान बांधकाम आणि अलंकरण कालांतराने विकसित झाले असण्याची शक्यता व्यक्त केली जाते.

नावाची व्युत्पत्ती

"काळम्मा" हे नाव दक्षिण भारतातील लोकदैवत आणि मातृदेवता परंपरेतील नावांशी साधर्म्य दर्शवते. "अम्मा" हा द्रविड भाषाद्रविड भाषांमधील शब्द असून त्याचा अर्थ "माता" किंवा "आई" असा होतो. दक्षिण भारतात विविध ग्रामदैवते, शक्तिस्वरूप देवता आणि स्थानिक मातृदेवतांच्या नावांमध्ये "अम्मा" किंवा "अम्मन" हा प्रत्यय आढळतो.

"काळम्मा" या नावातील "काळ" हा घटक स्थानिक परंपरेनुसार शक्ती, काली किंवा ग्रामसंरक्षक देवीच्या स्वरूपाशी संबंधित मानला जातो. तथापि "काळम्मा" या नावाची व्युत्पत्ती, ऐतिहासिक विकास आणि धार्मिक संदर्भ यांबाबत स्वतंत्र शास्त्रीय संशोधन मर्यादित प्रमाणात उपलब्ध आहे.

उपलब्ध प्रकाशित स्रोतांमध्ये "काळम्मा" या नावाच्या व्युत्पत्तीविषयी मर्यादित माहिती आढळते.

धार्मिक व सांस्कृतिक परंपरा

काळम्मादेवी ही दक्षिण महाराष्ट्र आणि उत्तर कर्नाटक परिसरातील शक्तीउपासना, ग्रामदैवत आणि मातृदेवता परंपरेशी संबंधित देवी मानली जाते. "अम्मा" हा शब्द द्रविड भाषांमध्ये माता किंवा मातृदेवतेसाठी वापरला जातो, तर "काळ" हा शब्द स्थानिक परंपरेनुसार शक्ती, संरक्षण आणि देवीच्या उग्र स्वरूपाशी संबंधित मानला जातो.

दक्षिण महाराष्ट्र, कोल्हापूर, सांगली, बेळगाव तसेच उत्तर कर्नाटक परिसरात मायाक्का, यल्लम्मा, निनाई, विठलाई, अंबाबाई आणि इतर ग्रामदेवतांची उपासना दीर्घकाळापासून प्रचलित आहे. या देवता स्थानिक समाज जीवन, कृषी संस्कृती, लोकपरंपरा आणि कुलाचार यांच्याशी निगडित मानल्या जातात.

कोल्हापूर प्रदेशाचा संबंध शक्तीउपासना परंपरेशी दीर्घकाळापासून जोडला जातो. या प्रदेशातील श्री महालक्ष्मी (अंबाबाई) मंदिर, विविध ग्रामदैवत परंपरा आणि लोकधार्मिक श्रद्धा यांमुळे मातृदेवता उपासनेला विशेष महत्त्व प्राप्त झाले आहे.

उदगिरी येथील काळम्मादेवी मंदिरात काळम्मादेवी, सरस्वती आणि महालक्ष्मी यांच्या उपासनेची परंपरा आढळते. भारतीय धार्मिक परंपरेत सरस्वती ही ज्ञानाची देवता, तर महालक्ष्मी ही समृद्धी आणि सौभाग्याची देवता मानली जाते.

स्थानिक श्रद्धेनुसार कोकण, पश्चिम महाराष्ट्र आणि कर्नाटक सीमाभागातील काही कुटुंबांमध्ये काळम्मादेवीला कुलदैवत स्थानिक श्रद्धेनुसार कोकण - खडीकोळवण, पश्चिम महाराष्ट्र आणि कर्नाटक सीमाभागातील काही कुटुंबांमध्ये काळम्मादेवीला कुलदैवत म्हणून मानले जाते. कुलाचाराच्या निमित्ताने भाविक देवीचे दर्शन, नवसपूर्ती आणि विविध कौटुंबिक धार्मिक विधी करतात.

ग्रामीण भागातील अनेक देवस्थाने स्थानिक लोकपरंपरा, धार्मिक श्रद्धा आणि सामुदायिक सहभाग यांची केंद्रे म्हणून कार्य करतात.

ग्रामीण भागातील अनेक देवस्थाने स्थानिक लोकपरंपरा, धार्मिक श्रद्धा आणि सामुदायिक सहभाग यांची केंद्रे म्हणून कार्य करतात; उदगिरी येथील काळम्मादेवी मंदिराचा समावेश अशा धार्मिक स्थळांमध्ये केला जातो. मंदिर परिसरात धार्मिक विधी, उत्सव आणि यात्रा आयोजित केल्या जातात. धुलीवंदनाच्या दिवशी येथे काळम्मादेवीची यात्रा भरत असल्याचा उल्लेख वृत्तस्रोतांमध्ये आढळतो.धुलीवंदनाच्या दिवशी उदगिरी येथे काळम्मादेवीची यात्रा भरते. यात्रेच्या काळात परिसरात मोठ्या संख्येने भाविक उपस्थित राहतात.तथापि स्थानिक लोकपरंपरा, कुलाचार आणि धार्मिक श्रद्धांमुळे हे देवस्थान परिसरातील धार्मिक जीवनाचा एक भाग मानले जाते.

नैसर्गिक परिसर व भौगोलिक वैशिष्ट्ये

उदगिरी हे गाव कोल्हापूर–रत्‍नागिरी मार्गावरील आंबा घाट परिसराच्या जवळ असून पश्चिम घाटाच्या सह्याद्री पर्वतरांगांमध्ये वसलेले आहे. हा परिसर घनदाट जंगल, दऱ्या, पठारे, नैसर्गिक झरे, धबधबे आणि समृद्ध जैवविविधतेसाठी ओळखला जातो.

आंबा घाट हा समुद्रसपाटीपासून सुमारे ६०० मीटर (सुमारे २००० फूट) उंचीवर असून महाराष्ट्रातील निसर्गरम्य घाटांपैकी एक मानला जातो. उदगिरी गावाकडे जाणारा मार्ग आंबा घाट परिसरातून अंतर्गत रस्त्याने जातो. स्थानिक नोंदींनुसार उदगिरी गाव आंबा परिसरापासून सुमारे १२ ते १३ कि.मी. अंतरावर स्थित आहे.उदगिरी गाव आंबा घाट परिसराच्या जवळ असून ते आंबा गावाशी अंतर्गत रस्त्याने जोडलेले आहे. उपलब्ध स्थानिक भौगोलिक माहितीनुसार हे गाव आंबा परिसरापासून सुमारे १२ कि.मी. अंतरावर स्थित आहे.

उदगिरी परिसराचा भौगोलिक संबंध चांदोली राष्ट्रीय उद्यान आणि सह्याद्री व्याघ्र प्रकल्प यांच्याशी आहे. चांदोली राष्ट्रीय उद्यानाची स्थापना २००४ मध्ये करण्यात आली असून त्याचे क्षेत्रफळ सुमारे ३१७.६७ चौ. कि.मी. आहे. हे उद्यान पश्चिम घाटाच्या जैवविविधता पट्ट्याचा महत्त्वाचा भाग मानले जाते. उदगिरी परिसर घनदाट जंगल, वन्यजीव आणि जैवविविधतेसाठी ओळखला जातो. हा भाग चांदोली व्याघ्र प्रकल्पाच्या लगत स्थित आहे. सह्याद्री व्याघ्र प्रकल्पाचे एकूण क्षेत्रफळ सुमारे ७४१.२२ चौ. कि.मी. असून त्यामध्ये चांदोली राष्ट्रीय उद्यान आणि कोयना वन्यजीव अभयारण्य यांचा समावेश होतो.

उदगिरी परिसर पश्चिम घाट जैवविविधता क्षेत्राचा भाग असून पश्चिम घाट हा युनेस्कोच्या जागतिक वारसा स्थळांमध्ये समाविष्ट आहे. हा प्रदेश जगातील महत्त्वाच्या जैवविविधता क्षेत्रांपैकी एक मानला जातो.

उदगिरी परिसर वारणा नदीच्या खोऱ्यात मोडतो. वारणा नदी ही कृष्णा नदीची प्रमुख उपनदी असून तिचा उगम सह्याद्री पर्वतरांगांमध्ये होतो. कडवी नदीचा उगम आंबा घाट परिसरातील सह्याद्री पर्वतरांगांमध्ये होतो आणि ती पुढे वारणा नदीच्या जलप्रणालीचा भाग बनते.

शाहुवाडी तालुका आणि आसपासच्या सह्याद्री प्रदेशात अनेक लहान नद्या, ओढे आणि जलप्रवाह आढळतात. या भागातील जलस्रोत स्थानिक परिसंस्था, शेती आणि जैवविविधतेसाठी महत्त्वाचे मानले जातात.

उदगिरी व चांदोली परिसर जैवविविधतेसाठी प्रसिद्ध आहे. येथे भारतीय गवा (Gaur), सांबर, रानडुक्कर, अस्वल, बिबट्या, रानमांजर तसेच विविध पक्षी, सरपटणारे प्राणी आणि वनस्पतींच्या प्रजाती आढळतात. महाराष्ट्रातील गव्यांच्या अधिवासासाठी हा प्रदेश विशेष महत्त्वाचा मानला जातो.उदगिरी परिसर घनदाट जंगल आणि जैवविविधतेसाठी ओळखला जातो. काळम्मादेवी मंदिराला भेट देणारे भाविक या परिसरातील नैसर्गिक वातावरणाचाही अनुभव घेतात.

धार्मिक महत्त्वाबरोबरच उदगिरी परिसराला पर्यावरणीय, भौगोलिक, जैवविविधता आणि निसर्गपर्यटनाच्या दृष्टीनेही विशेष महत्त्व प्राप्त झाले आहे.

ऐतिहासिक व शिवकालीन संदर्भ

उदगिरी परिसराच्या जवळ विशाळगड, पन्हाळा किल्ला आणि प्रचितगड हे ऐतिहासिक किल्ले स्थित आहेत. हे किल्ले सह्याद्री पर्वतरांगांमध्ये वसलेले असून महाराष्ट्राच्या मध्ययुगीन आणि मराठा इतिहासाशी संबंधित मानले जातात.

प्रचितगड हा सह्याद्री पर्वतरांगांतील दुर्गम किल्ला असून तो चांदोली राष्ट्रीय उद्यान परिसरात स्थित आहे. ऐतिहासिक नोंदींनुसार या भागाचा संबंध मराठा साम्राज्याच्या काळातील दळणवळण, संरक्षण व्यवस्था आणि घाटमार्गांशी जोडला जातो.

मंदिराचा छत्रपती शिवाजी महाराज यांच्याशी थेट संबंध असल्याचा कोणताही उपलब्ध ऐतिहासिक पुरावा ज्ञात नाही. तथापि उदगिरी परिसर विशाळगड, पन्हाळा किल्ला आणि आंबा घाट या मराठा इतिहासाशी संबंधित प्रदेशांच्या जवळ स्थित आहे. सह्याद्री पर्वतरांगांतील घाटमार्ग आणि दुर्गम भागांचा उपयोग मराठा काळात दळणवळण व लष्करी हालचालींसाठी केला जात असल्याचे ऐतिहासिक स्रोतांमध्ये नमूद केले आहे.

या भौगोलिक आणि ऐतिहासिक पार्श्वभूमीमुळे उदगिरी परिसराचा संबंध शिवकालीन इतिहासाशी जोडला जातो, जरी काळम्मादेवी मंदिराचा शिवाजी महाराजांशी थेट संबंध दर्शविणारा स्वतंत्र ऐतिहासिक पुरावा उपलब्ध नाही.

दळणवळण व प्रवास

उदगिरी हे गाव आंबा घाट परिसरातून अंतर्गत रस्त्याने जोडलेले असून सह्याद्री पर्वतरांगांमधील दुर्गम व निसर्गरम्य भागात वसलेले आहे. आंबा घाट हा कोल्हापूर आणि रत्‍नागिरी जिल्ह्यांना जोडणारा महत्त्वाचा घाटमार्ग मानला जातो.

उदगिरी गाव आंबा घाट परिसराच्या जवळ असून ते आंबा गावाशी अंतर्गत रस्त्याने जोडलेले आहे.

आंबा घाटातून उदगिरीकडे जाणारा मार्ग मुख्य रस्त्यापासून अंतर्गत ग्रामीण व वनक्षेत्राकडे वळतो. उदगिरी येथील काळम्मादेवी मंदिराला महाराष्ट्रातील विविध भागांतून भाविक भेट देतात.

रस्तेमार्ग

कोल्हापूर शहरातून शाहुवाडी–मलकापूर–आंबा घाट मार्गे उदगिरी येथे पोहोचता येते. आंबा घाट हा कोल्हापूर–रत्‍नागिरी मार्गावरील महत्त्वाचा घाटमार्ग असून तो कोल्हापूर शहरापासून सुमारे ६५ कि.मी. अंतरावर आहे. उदगिरी गाव आंबा घाट परिसरातून अंतर्गत रस्त्याने जोडलेले आहे.

रत्‍नागिरी, संगमेश्वर, लांजा, राजापूर तसेच कोकणातील इतर भागांतून आंबा घाट मार्गे उदगिरी येथे पोहोचता येते. आंबा घाट हा कोल्हापूर आणि रत्‍नागिरी जिल्ह्यांना जोडणारा महत्त्वाचा घाटमार्ग मानला जातो.

मुंबईहून राष्ट्रीय महामार्ग क्र. ६६ मार्गे रत्‍नागिरी जिल्ह्यात प्रवेश करून संगमेश्वर–आंबा घाट मार्गे उदगिरी येथे पोहोचता येते. मुंबई ते आंबा घाट हे रस्तेमार्गे अंतर सुमारे ३२० कि.मी. असून हा मार्ग कोकण आणि पश्चिम महाराष्ट्र यांना जोडणाऱ्या प्रमुख मार्गांपैकी एक मानला जातो.

उत्तर कर्नाटकातील बेळगाव, निपाणी आणि चिकोडी परिसरातून कोल्हापूरमार्गे आंबा घाट व उदगिरी येथे पोहोचता येते. कोल्हापूर ते आंबा घाट हे अंतर सुमारे ६५ ते ६७ कि.मी. असून हा मार्ग सह्याद्री पर्वतरांगांमधून जातो.

उदगिरी परिसरासाठी संगमेश्वर रोड रेल्वे स्थानक आणि रत्‍नागिरी रेल्वे स्थानक ही कोकण रेल्वेवरील जवळची प्रमुख स्थानके मानली जातात. संगमेश्वर रोड स्थानकापासून [आंबाघाट सुमारे ५० ते ५५ कि.मी. अंतरावर आहे.

रेल्वे संपर्क

उदगिरी परिसरासाठी संगमेश्वर रोड रेल्वे स्थानक आणि रत्‍नागिरी रेल्वे स्थानक ही कोकण रेल्वेवरील जवळची प्रमुख स्थानके मानली जातात.

सार्वजनिक परिवहन

उदगिरी परिसरासाठी राज्य परिवहन महामंडळाच्या बससेवा कोल्हापूर, शाहुवाडी, मलकापूर, आंबा आणि संगमेश्वर येथून उपलब्ध आहेत. मलकापूर ते उदगिरी हे अंतर सुमारे २७ कि.मी. असून त्यातील काही भाग घनदाट जंगलातून जातो.

पर्यटन

उदगिरी परिसर धार्मिक पर्यटनाबरोबरच निसर्ग पर्यटनासाठीही ओळखला जातो. परिसरातील प्रमुख आकर्षणांमध्ये श्री काळम्मादेवी मंदिर, आंबा घाट, चांदोली राष्ट्रीय उद्यान, चांदोली धरण, विशाळगड आणि प्रचितगड यांचा समावेश होतो. उदगिरी परिसर धार्मिक पर्यटनाबरोबरच निसर्ग पर्यटनासाठीही ओळखला जातो. काळम्मादेवी मंदिर आणि उदगिरी परिसरातील जंगलामुळे येथे भाविक व पर्यटक भेट देतात.उदगिरी येथील काळम्मादेवी मंदिर हे धार्मिक पर्यटनाचे केंद्र मानले जाते. यात्रेच्या काळात येथे मोठ्या संख्येने भाविक भेट देतात.

चित्रदालन

• 
• 
• 
• 
• 
• 
• 
• 
• 
• 
• 
• 
• 
• 
• 
  Western-Ghats-Matheran
• 

हे देखील पहा

• चांदोली राष्ट्रीय उद्यान
• सह्याद्री
• आंबा घाट
• विशाळगड
• पन्हाळा किल्ला
• शाहुवाडी
• कोल्हापूर जिल्हा