कार्ल मेंगर
कार्ल मेंगर फॉन वोल्फेन्सग्रुन (जर्मन: Carl Menger von Wolfensgrün) [१] (२८ फेब्रुवारी १८४० [२] – २६ फेब्रुवारी १९२१) हे एक ऑस्ट्रियन अर्थशास्त्रज्ञ होते ज्यांनी मूल्याच्या सीमांत सिद्धांतामध्ये योगदान दिले. [३] मेंगर यांना ऑस्ट्रियन अर्थशास्त्र मतवादाचे संस्थापक मानले जाते. [४]
आपला सीमांतवादी दृष्टिकोन बनवताना, मेंगर यांनी शास्त्रीय अर्थशास्त्रातील अनेक प्रस्थापित विचार नाकारले. त्यांनी "जर्मन मतवादा"च्या या मताला थेट आव्हान दिले की आर्थिक सिद्धांत इतिहासातून मिळवता येतो. ॲडम स्मिथ, डेव्हिड रिकार्डो आणि कार्ल मार्क्स यांचा प्रचलित सिद्धांत असलेल्या उत्पादनमूल्यापासून दूर जाऊन, मेंगरच्या व्यक्तिनिष्ठ मूल्य सिद्धांताने किंमती ठरवण्यास परस्पर संमतीच्या भूमिकेवर भर दिला. [५] जरी त्यांच्या कारकिर्दीच्या उत्तरार्धापर्यंत व्हिएन्नाबाहेर त्यांचे फारसे वाचक नव्हते, तरी एउगेन फॉन बोम-बावेर्क आणि फ्रीडरिश फॉन वीजर यांसारख्या शिष्यांनी त्यांचे सिद्धांत अधिक वाचकांपर्यंत पोहोचवले. फ्रीडरिश हायेक यांनी लिहिले की ऑस्ट्रियन मतवादाच्या "मूलभूत कल्पना पूर्णपणे कार्ल मेंगरच्या आहेत." [६]
मेंगर आधी वकील आणि व्यावसायिक पत्रकार म्हणून काम करत होते, ज्या काळात त्यांना प्रचलित आर्थिक सिद्धांत आणि खरेदीदारांच्या विचार करण्याच्या पद्धतीमधील विसंगती आढळून आली. अर्थशास्त्रातील औपचारिक प्रशिक्षणानंतर, त्यांनी १८७२ ते १९०३ पर्यंत व्हिएन्ना विद्यापीठात शिकवले. ते ऑस्ट्रियाचे युवराज रुडॉल्फ फॉन हॅब्सबर्ग यांचे खाजगी शिक्षक आणि विश्वासू बनले.
चरित्र
[संपादन]कुटुंब आणि शिक्षण
[संपादन]कार्ल मेंगर फॉन वोल्फेंसग्रून [१] यांचा जन्म ऑस्ट्रियन साम्राज्यातील गालीत्सीया आणि लोदोमेरिया राज्याच्या नॉवी-सॉन्च शहरात झाला. [७] ते एका श्रीमंत, लहान-उमराव कुटुंबाचे होते, व त्यांचे वडील, अँटोन मेंगर, एक वकील होते. त्यांची आई, कारोलीन गेर्झाबेक, एका श्रीमंत बोहेमियन व्यापाऱ्याची मुलगी होती. त्यांना अँटोन आणि मॅक्स नावाचे दोन भाऊ होते, दोघेही वकील म्हणून नावाजलेले होते. त्यांचा मुलगा, कार्ल मेंगर, एक गणितज्ञ होता ज्याने अनेक वर्षे इलिनॉय तंत्रज्ञान संस्थेत शिकवले. [८]
जिम्नॅशियममध्ये शिक्षण घेऊन, त्यांनी प्राग [९] आणि व्हिएन्ना विद्यापीठांमध्ये कायद्याचा अभ्यास केला आणि नंतर क्राकूफमधील याग्येवॉवी विद्यापीठातून न्यायशास्त्रात विद्यावाचस्पती मिळवली. १८६० च्या दशकात मेंगर यांनी शाळा सोडली आणि पत्रकार म्हणून काही वेळ काम केले, जिथे त्यांनी बाजारातील बातम्यांचे वृत्तांकन आणि विश्लेषण केले. सुरुवातीला ऑस्ट्रियन गालिशियातील लेम्बुर्ग (आजचे लिव्हिव, युक्रेन) येथील लेम्बुर्गर झायटुंगमध्ये आणि नंतर व्हिएन्नाच्या वीनर झायटुंगमध्ये. [१०]
कारकीर्द
[संपादन]आपल्या वर्तमानपत्रीय कामादरम्यान, शाळेत शिकवलेल्या शास्त्रीय अर्थशास्त्रानुसार किंमत निर्धारणाबद्दल जे सांगितले जात होते आणि प्रत्यक्ष बाजारातील सहभागींचा जो विश्वास होता, त्यामध्ये एक तफावत असल्याचे त्यांच्या लक्षात आले. १८६७ मध्ये, मेंगर यांनी राजकीय अर्थव्यवस्थेचा अभ्यास सुरू केला, जो १८७१ मध्ये त्यांच्या अर्थशास्त्राचे तत्त्वे (Grundsätze der Volkswirtschaftslehre) या पुस्तकात दर्शवण्यात आला, व अशाप्रकारे ते ऑस्ट्रियन अर्थशास्त्र मतवादाचे जनक बनले. [११] [१२] याच कामात त्यांनी त्यांच्या सीमांततेच्या सिद्धांताद्वारे मूल्याच्या शास्त्रीय खर्च-आधारित सिद्धांतांना आव्हान दिले - की किंमत सीमांततेवर निर्धारित केली जाते.
१८७२ मध्ये मेंगर व्हिएन्ना विद्यापीठाच्या विधी विद्याशाखेत उतरले आणि पुढील अनेक वर्षे त्यांनी वाढत्या विद्यर्थ्यांना परिसंवाद व व्याख्यानांच्या माध्यमातून वित्त आणि राजकीय अर्थशास्त्र शिकवले. १८७३ मध्ये, अवघ्या ३३ वर्षांच्या तरुण वयात त्यांना विद्यापीठातील अर्थशास्त्रीय सिद्धांताचे प्राध्यापकपद मिळाले.
१८७६ मध्ये मेंगरने ऑस्ट्रियाचे युवराज, आर्कड्यूक रुडॉल्फ फॉन हॅब्सबर्ग यांना राजकीय अर्थशास्त्र आणि सांख्यिकी शिकवायला सुरुवात केली. दोन वर्षे, मेंगर युवराजासोबत त्यांच्या युरोपच्या प्रवासात होते.[१३] असेही मानले जाते की त्यांनी युवराजाला एका पत्रिकेच्या लेखनात मदत केली, जी १८७८ मध्ये अनामिकपणे प्रकाशित झाली होती आणि ज्यात ऑस्ट्रियाच्या उच्चभ्रू वर्गावर तीव्र टीका होती. युवराजासोबतचा त्यांचा संबंध रुडॉल्फच्या १८८९ च्या आत्महत्येपर्यंत टिकला.
१८७८ मध्ये रुडॉल्फचे वडील, सम्राट फ्रान्झ योसेफ यांनी मेंगर यांची व्हिएन्ना येथील राजकीय अर्थशास्त्राच्या अध्यापकपदी नियुक्ती केली. त्यांना होफ्राट ही पदवी बहाल केली आणि त्यांना १९०० मध्ये ऑस्ट्रियन हेर्रेनहाउस येथे नियुक्त केले.
अर्थशास्त्र
[संपादन]
मेंगर यांनी त्यांच्या व्यक्तिनिष्ठ मूल्य सिद्धांताचा वापरून अर्थशास्त्रातील सर्वात ताकदवान अंतर्दृष्टींपैकी एक मांडली: "विनिमयातून दोन्ही पक्षांना फायदा होतो." विल्यम जेव्हन्सच्या विपरीत, मेंगरचा असा विश्वास नव्हता की वस्तू "यूटिल्स" किंवा उपयुक्ततेचे एकक प्रदान करतात. उलट, त्यांनी लिहिले की, वस्तू मौल्यवान असतात कारण त्या विविध उपयोगांसाठी वापरल्या जातात, ज्यांचे महत्त्व वेगवेगळे असते. मेंगर यांनी पैशाचा विकास कसा होतो याचे एक स्पष्टीकरण देखील मांडले, जे आजही काही संप्रदायांमध्ये स्वीकारले जाते. [१४]
पैसे
[संपादन]मेंगरचा असा विश्वास होता की सोने आणि चांदी हे मौल्यवान धातू होते जे त्यांच्या महागडेपणा, टिकाऊपणा आणि सहज जतन करण्याच्या क्षमतेसारख्या अद्वितीय गुणधर्मांमुळे चलन म्हणून स्वीकारले गेले, ज्यामुळे ते "साठवणूक करण्यास सर्वात लोकप्रिय साधन तसेच व्यापारात सर्वाधिक पसंतीचे सामान" बनले. [१५] मेंगर यांनी दाखवले की "त्यांच्या विशेष विक्रीयोग्यतेमुळे" पुरवठा आणि मागणी यातील फरक इतर कोणत्याही बाजार वस्तूंपेक्षा अधिक कमी झाला, ज्यामुळे ते विनिमयाचे एक सामान्य माध्यम म्हणून स्वीकारले गेले आणि अनेक समाजांमध्ये चलन म्हणून विकसित झाले.
काम करते
[संपादन]- १८७१ – Wien: Wilhelm Braumüller. १८७१ – इंटरनेट आर्काइव्ह मार्फत. ; असे भाषांतरित केले अनुवादक: डिंगवॉल, जेम्स; होसेलिट्झ, बर्ट एफ. ग्लेनको, इलिनॉय: द फ्री प्रेस. १९५०.
- १८८३ – Leipzig: Duncker & Humblot. १८८३ – इंटरनेट आर्काइव्ह मार्फत. ; असे भाषांतरित केले (१९६३). अर्थशास्त्र आणि समाजशास्त्रातील समस्या [ अर्थशास्त्राच्या विशेष संदर्भासह सामाजिक शास्त्रांच्या पद्धतीचा अभ्यास ] . अनुवादक: नॉक, फ्रान्सिस जे. अर्बाना: युनिव्हर्सिटी ऑफ इलिनॉय प्रेस – इंटरनेट आर्काइव्ह मार्फत.
- १८८४ – जर्मन अर्थशास्त्रातील इतिहासवादाच्या चुका
- १८८८ – भांडवलाचा सिद्धांत
- १८९२ – पैशाच्या उगमावर. आर्थिक जर्नल . २ (६). कॅरोलिन ए. फोली यांनी अनुवादित केले : २३९– २५५. doi : 10.2307/2956146 . जेएसटीओआर २९५६१४६ .
संदर्भ
[संपादन]- 1 2 "Carl Menger von Wolfensgrün, o. Univ.-Prof. Dr". 650 Plus. 28 June 2014. 19 November 2021 रोजी मूळ पानापासून संग्रहित. November 19, 2021 रोजी पाहिले. चुका उधृत करा: अवैध
<ref>tag; नाव "auto" वेगवेगळ्या मजकूराशी अनेकदा जोडलेले आहे - ↑ Mark Blaug (1992). Carl Menger (1840–1921). E. Elgar. pp. 46, 92. ISBN 978-1852784898. Note: Some sources say 23 February
- ↑ "Britannica - Carl Menger". 2025-01-20 रोजी मूळ पानापासून संग्रहित. 2024-12-11 रोजी पाहिले.
- ↑ "Carl Menger facts, information, pictures | Encyclopedia.com articles about Carl Menger". www.encyclopedia.com. June 6, 2021 रोजी मूळ पानापासून संग्रहित. June 30, 2017 रोजी पाहिले.
- ↑ Empty citation (सहाय्य)
- ↑ Hayek, Friedrich (1992). "Carl Menger (1840–1921)". In Klein, Peter G. (ed.). The Fortunes of Liberalism: Essays on Austrian Economics and the Ideal of Freedom. Routledge. p. 62.
- ↑ "Britannica – Carl Menger". 2025-01-20 रोजी मूळ पानापासून संग्रहित. 2024-12-11 रोजी पाहिले.
- ↑ "Remembering Karl Menger". Illinois Institute of Technology. April 2, 2009 रोजी मूळ पान पासून संग्रहित. March 26, 2009 रोजी पाहिले.
- ↑ "The daily Economy – Carl Menger". 5 January 2021. 14 December 2024 रोजी मूळ पानापासून संग्रहित. 11 December 2024 रोजी पाहिले.
- ↑ Yagi, Kiichiro (2013-03-01). Austrian and German Economic Thought: From Subjectivism to Social Evolution (इंग्रजी भाषेत). Routledge. p. 10. ISBN 978-1-136-82461-6.
- ↑ "Mises Institute: Carl Menger: The Founding of the Austrian School". 8 July 2023.
- ↑ Hayek, Friedrich (1978). "The Place of Menger's Grundsätze in the History of Economic Thought". New Studies in Philosophy, Politics, Economics and History of Ideas. London and Chicago: Routledge and University of Chicago Press. pp. 270–282 – Internet Archive द्वारे.
- ↑ The History of Economic Thought: A Reader
- ↑ Empty citation (सहाय्य)
- ↑ Menger, Karl (June 1892). "On the Origin of Money". The Economic Journal. 2 (6): 239–255. doi:10.2307/2956146. ISSN 0013-0133. JSTOR 2956146. 2021-03-22 रोजी मूळ पान पासून संग्रहित. 2023-03-10 रोजी पाहिले.