कर्पूरी देवी

**कर्पूरी देवी**
	Indian folk artist
	माध्यमे अपभारण करा
	विकिपीडिया
जन्म तारीख	इ.स. १९२९
मृत्यू तारीख	इ.स. २०१९
नागरिकत्व	भारत;
व्यवसाय	कलाकार;
अधिकार नियंत्रण
	Q105685824;
	अनुनादक; टिप्पणी; Wikidocumentaries; KML file; चित्रित शोध;

कर्पूरी देवी (१९२९–३० जुलै २०१९) ^[१] या एक भारतीय लोककलाकार होत्या, ज्या मधुबनी कला परंपरेतील चित्रकलेसाठी आणि सुजनी परंपरेतील वस्त्रकलेसाठी ओळखल्या जातात. त्यांनी मधुबनी कलेची विक्री करून समीक्षकीय आणि व्यावसायिक यश दोन्ही मिळवले. त्यांची कलाकृती भारतातील तसेच जपान, ऑस्ट्रेलिया आणि अमेरिकेतील संग्रहांमध्ये संग्रहित आहे.

कारकीर्द

देवीला तिच्या आईने मधुबनी कलेचे तंत्र शिकवले आणि तिने तिचे सुरुवातीचे बालपण वाळलेल्या शेणाने बनवलेल्या फरश्या आणि भिंतींवर चित्रकला करण्यात घालवले.^[२] तिचे औपचारिक शिक्षण फक्त प्राथमिक शाळेपुरते मर्यादित होते.^[३]

देवी मधुबनी (कधीकधी मिथिला म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या) कलाकारांच्या सुरुवातीच्या पिढीतील होत्या, ज्यांना त्यांच्या कामामुळे आणि कलाशैलीमुळे सार्वजनिक ओळख मिळाली.^[१] माजी पंतप्रधान इंदिरा गांधी यांच्या नेतृत्वाखालील सरकारमधील मंत्री ललित नारायण मिश्रा यांनी या प्रदेशातील त्यांच्या वैयक्तिक संबंधांवरून मधुबनी कला परंपरेच्या जतनासाठी आग्रह धरला आणि इंदिरा गांधी स्वतः देवींच्या कलेची प्रशंसा करत असत.^[२] मिश्रा यांच्या प्रोत्साहनामुळे गांधींनी बिहारमधील मधुबनी प्रदेशात अखिल भारतीय हस्तकला परिषदेची एक शाखा स्थापन केली.^[४] हस्तकला परिषदेने देवींसारख्या कलाकारांना त्यांची कलाकृती जमिनीवरून आणि भिंतींवरून हस्तनिर्मित कागदावर आणण्यास प्रोत्साहित केले, ज्यामुळे त्यांना ही चित्रे विकणे शक्य झाले.^[५] सुरुवातीच्या काळात देवींना त्यांच्या कामासाठी सामाजिक विरोधाचा सामना करावा लागला, विशेषतः सार्वजनिक क्षेत्रातील महिलांसंबंधीच्या सामाजिक वर्जनांमुळे.^[३] एका मुलाखतीत देवींनी सांगितले की, त्यांच्या कलेबद्दल पतीच्या कुटुंबाचा विरोध असल्यामुळे त्यांनी सुरुवातीला दोन वर्षे गुप्तपणे चित्रकला केली.^[४]

मधुबनी शैलीव्यतिरिक्त, देवी सुजनी कलेच्या तंत्रातही पारंगत होत्या. ही एक कमी-ज्ञात लोकशैली आहे ज्यामध्ये पारंपरिक आकृतिबंध आणि नमुने कापडावर हाताने विणले जातात.^[१]^[६] मधुबनी कलेतील त्यांचे काम कचनी (रेषीय चित्र) आणि भरणी (रंगीत शैली) यांचे मिश्रण होते. जरी या शैलींचा वापर पारंपरिकरित्या एका विशिष्ट जातीच्या सदस्यांपुरता मर्यादित होता, तरी देवींच्या कामाने या दोन्ही शैलींना सामावून घेऊन सामाजिक सीमा ओलांडल्या.^[२]^[३]

देवींच्या कलाकृती जपानमध्ये अनेकदा प्रदर्शित झाल्या. तेथील मिथिला कला संग्रहालयाच्या स्थापनेमुळे त्यांना त्यांच्या कलाकृती सादर करण्याची संधी मिळाली. त्यांनी १९८७ पासून आपल्या कारकिर्दीत नऊ वेळा जपानला भेट दिली आणि सहकारी मधुबनी कलाकार, महासुंदरी देवी यांच्यासोबत संग्रहालयात कलाकृती तयार करण्याचे आणि तंत्र शिकवण्याचे काम केले.^[१] त्यांच्या कलाकृती अमेरिका, युनायटेड किंगडम आणि फ्रान्समध्येही प्रदर्शित झाल्या आहेत आणि तेथील संग्रहालये आणि खाजगी संग्रहांमध्ये संग्रहित आहेत.^[१]^[५] सॅन फ्रान्सिस्को येथील एशियन आर्ट म्युझियममध्ये मधुबनी कलेवरील प्रदर्शनाचा भाग म्हणून "पेंटिंग इज माय एव्हरीथिंग" नावाच्या प्रदर्शनात त्यांच्या कलाकृती प्रदर्शित करण्यात आल्या होत्या.^[७] देवींनी बनवलेले सुजनी-शैलीतील भरतकाम केलेले पटल ऑस्ट्रेलियातील नॅशनल गॅलरी ऑफ व्हिक्टोरियाच्या संग्रहाचा भाग आहेत.^[८]

देवी यांनी त्यांच्या कारकिर्दीत बिहार राज्य सरकार आणि भारत सरकारकडून अनेक पुरस्कार जिंकले, ज्यामध्ये केंद्र सरकारच्या वस्त्रोद्योग मंत्रालयाकडून १९८६ मध्ये सुजनी कलेसाठी मिळालेला राष्ट्रीय पुरस्कार; १९८० मध्ये मधुबनी कलेतील त्यांच्या कार्यासाठी बिहार राज्य कला पुरस्कार आणि १९८३ मध्ये 'सर्वोत्कृष्ट कारागीर' म्हणून राज्य सरकारचा पुरस्कार यांचा समावेश आहे.^[१]^[९]

देवी यांनी त्यांच्या सहकारी मधुबनी कलाकार, महासुंदरी देवी, ज्या त्यांच्या जाऊबाई देखील होत्या, यांच्यासोबत जवळचे व्यावसायिक आणि सहयोगात्मक संबंध जपले.^[३] आपल्या मुलीला मधुबनी आणि सुजनी कलेची पारंपरिक तंत्रे शिकवण्याव्यतिरिक्त, देवी यांनी पद्मश्री पुरस्कार विजेत्या मधुबनी कलाकार दुलारी देवींना मार्गदर्शन आणि शिक्षण दिले.^[३]^[१०]

वैयक्तिक जीवन

कर्पूरी देवी यांचा जन्म बिहार राज्यातील मधुबनी जिल्ह्यातील रांती गावात झाला आणि त्या तिथेच राहत होत्या. त्यांची मुलगी, मोती कर्ण, ही सुद्धा एक मधुबनी कलाकार आहे.^[१] त्यांचे पती, कृषकांत दास, यांनी देखील बिहारमधील रांती येथे कला शिकवली.^[२] दीर्घ आजारानंतर २०१९ मध्ये त्यांचे निधन झाले.^[११]

संदर्भ

1 2 3 4 5 6 7 Sopam, Reena (31 July 2019). "Karpuri Devi, the eminent Mithila painting artist and creator of Mithila Museum in Japan passes away". Hindustan Times (इंग्रजी भाषेत). 25 June 2024 रोजी मूळ पानापासून संग्रहित. 9 April 2023 रोजी पाहिले.
1 2 3 4 Alok, Amit (31 July 2019). "कर्पूरी देवी: मधुबनी पेंटिंग काे दी अंतर्राष्‍ट्रीय पहचान, सात दशक की कला यात्रा पर लगा विराम" [Karpuri Devi: Gave international recognition to Madhubani painting, seven decade long art journey came to an end]. Dainik Jagran (हिंदी भाषेत). 12 April 2023 रोजी मूळ पानापासून संग्रहित. 26 February 2021 रोजी पाहिले.
1 2 3 4 5 "स्मृति शेष: यूं ही नहीं दुनियाभर में छा गयी थीं कर्पूरी" [In memory: Karpoori did not become famous all over the world without any reason]. Hindustan (हिंदी भाषेत). 31 July 2019. 9 April 2023 रोजी मूळ पानापासून संग्रहित. 26 February 2021 रोजी पाहिले.
1 2 Bsaies, Cheyenne (2 March 2018). "Mithila, Museums, and Memories: Travels in Bihar". Maxwell School of Citizenship and Public Affairs (इंग्रजी भाषेत). 27 October 2021 रोजी मूळ पान पासून संग्रहित. 26 February 2021 रोजी पाहिले.
1 2 Tripathi, Shailaja (22 November 2013). "Madhubani beyond the living rooms". The Hindu (इंग्रजी भाषेत). ISSN 0971-751X. 4 February 2014 रोजी मूळ पानापासून संग्रहित. 26 February 2021 रोजी पाहिले.
↑ Balasubramaniam, Chitra (20 June 2019). "Sujni, equally elegant twin of Kantha". The Hindu (इंग्रजी भाषेत). ISSN 0971-751X. 26 November 2020 रोजी मूळ पानापासून संग्रहित. 26 February 2021 रोजी पाहिले.
↑ "Painting is my Everything: Art from India's Mithila region" (PDF). Asian Art Museum. pp. 17, 29. 16 June 2024 रोजी मूळ पानापासून संग्रहित (PDF). 25 June 2024 रोजी पाहिले.
↑ "Artists: Karpoori Devi". National Gallery of Victoria. 12 April 2021 रोजी मूळ पानापासून संग्रहित. 25 June 2024 रोजी पाहिले.
↑ "मधुबनी पेंटिंग की शिल्पी कर्पूरी देवी का निधन" [Madhubani painting artist Kapoori Devi passed away]. Hindustan (हिंदी भाषेत). 31 July 2019. 11 April 2023 रोजी मूळ पानापासून संग्रहित. 26 February 2021 रोजी पाहिले.
↑ "बिहार के दो दलित जिन्हें मिला पद्म श्री, जानें किस कला में हैं माहिर, 74 साल से नाच रहे हैं मांझी" [Two Dalits from Bihar who got Padma Shri, know which art they are expert in, Manjhi has been dancing for 74 years]. Jansatta (हिंदी भाषेत). 30 January 2021. 13 February 2023 रोजी मूळ पानापासून संग्रहित. 26 February 2021 रोजी पाहिले.
↑ Upadhyay, Prabhat (2 August 2019). "मधुबनी पेंटिंग की विख्यात शिल्पी कर्पूरी देवी का निधन, BJP नेता गिरिराज सिंह ने यूं दी श्रद्धांजलि" [Famous Madhubani painter Karpuri Devi passed away, BJP leader Giriraj Singh paid tribute to her]. NDTV India (हिंदी भाषेत). 2 November 2019 रोजी मूळ पान पासून संग्रहित. 26 February 2021 रोजी पाहिले.

[:2-1] 1 2 3 4 5 6 7 Sopam, Reena (31 July 2019). "Karpuri Devi, the eminent Mithila painting artist and creator of Mithila Museum in Japan passes away". Hindustan Times (इंग्रजी भाषेत). 25 June 2024 रोजी मूळ पानापासून संग्रहित. 9 April 2023 रोजी पाहिले.

[:0-2] 1 2 3 4 Alok, Amit (31 July 2019). "कर्पूरी देवी: मधुबनी पेंटिंग काे दी अंतर्राष्‍ट्रीय पहचान, सात दशक की कला यात्रा पर लगा विराम" [Karpuri Devi: Gave international recognition to Madhubani painting, seven decade long art journey came to an end]. Dainik Jagran (हिंदी भाषेत). 12 April 2023 रोजी मूळ पानापासून संग्रहित. 26 February 2021 रोजी पाहिले.

[:1-3] 1 2 3 4 5 "स्मृति शेष: यूं ही नहीं दुनियाभर में छा गयी थीं कर्पूरी" [In memory: Karpoori did not become famous all over the world without any reason]. Hindustan (हिंदी भाषेत). 31 July 2019. 9 April 2023 रोजी मूळ पानापासून संग्रहित. 26 February 2021 रोजी पाहिले.

[:3-4] 1 2 Bsaies, Cheyenne (2 March 2018). "Mithila, Museums, and Memories: Travels in Bihar". Maxwell School of Citizenship and Public Affairs (इंग्रजी भाषेत). 27 October 2021 रोजी मूळ पान पासून संग्रहित. 26 February 2021 रोजी पाहिले.

[:4-5] 1 2 Tripathi, Shailaja (22 November 2013). "Madhubani beyond the living rooms". The Hindu (इंग्रजी भाषेत). ISSN 0971-751X. 4 February 2014 रोजी मूळ पानापासून संग्रहित. 26 February 2021 रोजी पाहिले.

[6] Balasubramaniam, Chitra (20 June 2019). "Sujni, equally elegant twin of Kantha". The Hindu (इंग्रजी भाषेत). ISSN 0971-751X. 26 November 2020 रोजी मूळ पानापासून संग्रहित. 26 February 2021 रोजी पाहिले.

[7] "Painting is my Everything: Art from India's Mithila region" (PDF). Asian Art Museum. pp. 17, 29. 16 June 2024 रोजी मूळ पानापासून संग्रहित (PDF). 25 June 2024 रोजी पाहिले.

[8] "Artists: Karpoori Devi". National Gallery of Victoria. 12 April 2021 रोजी मूळ पानापासून संग्रहित. 25 June 2024 रोजी पाहिले.

[9] "मधुबनी पेंटिंग की शिल्पी कर्पूरी देवी का निधन" [Madhubani painting artist Kapoori Devi passed away]. Hindustan (हिंदी भाषेत). 31 July 2019. 11 April 2023 रोजी मूळ पानापासून संग्रहित. 26 February 2021 रोजी पाहिले.

[10] "बिहार के दो दलित जिन्हें मिला पद्म श्री, जानें किस कला में हैं माहिर, 74 साल से नाच रहे हैं मांझी" [Two Dalits from Bihar who got Padma Shri, know which art they are expert in, Manjhi has been dancing for 74 years]. Jansatta (हिंदी भाषेत). 30 January 2021. 13 February 2023 रोजी मूळ पानापासून संग्रहित. 26 February 2021 रोजी पाहिले.

[11] Upadhyay, Prabhat (2 August 2019). "मधुबनी पेंटिंग की विख्यात शिल्पी कर्पूरी देवी का निधन, BJP नेता गिरिराज सिंह ने यूं दी श्रद्धांजलि" [Famous Madhubani painter Karpuri Devi passed away, BJP leader Giriraj Singh paid tribute to her]. NDTV India (हिंदी भाषेत). 2 November 2019 रोजी मूळ पान पासून संग्रहित. 26 February 2021 रोजी पाहिले.

[१]

[२]

[३]

[४]

[५]

[६]

[७]

[८]

[९]

[१०]

[११]