अवंतीबाई लोधी
| लिंग | महिला  |
|---|---|
| जन्म तारीख | 1831 |
| जन्मस्थान | ग्रामपंचायत |
| मृत्यू तारीख | २० मार्च 1858 |
| मृत्युची पद्धत | आत्महत्या |
| व्यवसाय | कार्यकर्ता, राजकारणी |
महाराणी अवंतीबाई लोधी (१६ ऑगस्ट १८३१ - २० मार्च १८५८) ही एक राणी, शासक आणि स्वातंत्र्यसेनानी होती. ती मध्य प्रदेशातील रामगड (सध्याचे दिंडोरी) ची राणी होती. ती १८५७ च्या भारतीय बंडाच्या वेळी ब्रिटीश ईस्ट इंडिया कंपनीची विरोधक होती. तिच्याबद्दलची माहिती विरळ आहे आणि बहुतेक लोककथांमधून ही माहिती येते. २१ व्या शतकात, लोधी समुदायात तिचा राजकीय प्रतीक म्हणून वापर केला जात आहे.[१]
जीवन
[संपादन]अवंतीबाई यांचा जन्म १६ ऑगस्ट १८३१ रोजी सिवनी जिल्ह्यातील मानकेहाडी गावातील जमीनदार राव जुझार सिंग यांच्या घरी लोधी कुटुंबात झाला. त्यांचा विवाह रामगड (सध्याचे दिंडोरी) येथील राजा लक्ष्मण सिंह यांचे पुत्र राजकुमार विक्रमादित्य सिंह लोधी यांच्याशी झाला. त्यांना दोन मुले झाली, कुंवर अमन सिंह आणि कुंवर शेर सिंह. लक्ष्मण सिंह आजारी पडले तेव्हा त्यांचे दोन्ही पुत्र अल्पवयीन होते. राणी म्हणून अवंतीबाईंनी राज्य कारभार कुशलतेने चालवला. अल्पवयीन मुलांचे पालक म्हणून, ही बातमी ऐकताच, इंग्रजांनी रामगड राज्यात "कोर्ट ऑफ वॉर्ड्स" ची कारवाई केली आणि राज्याच्या प्रशासनासाठी शेख सरबरहकर यांची नियुक्ती केली. त्यांना मोहम्मद अब्दुल्लासह रामगड येथे पाठवण्यात आले. हा अपमान मानून राणीने रामगडमधून सरबरहकरांना हाकलून लावले.[१] या दरम्यान, १८५० मध्ये राजा लक्ष्मण सिंह यांचे निधन झाले आणि संपूर्ण जबाबदारी राणीवर आली. तिने राज्यातील शेतकऱ्यांना इंग्रजांच्या सूचनांचे पालन करू नका असे आदेश दिले. या सुधारणा कार्यामुळे राणीची लोकप्रियता वाढली.
गोंड राजा शंकर शहा यांच्या अध्यक्षतेखाली झालेल्या विशाल परिषदेच्या आयोजनासाठी राणी अवंतीबाईंना प्रसिद्धीची जबाबदारी मिळाली.
राणीच्या आवाहना दूरवरून प्रतिसाद मिळाला आणि योजनेनुसार आजूबाजूचे सर्व राजे इंग्रजांविरुद्ध एकत्र आले. १८५७ चा उठाव सुरू झाला तेव्हा अवंतीबाईंनी ४००० जणांची फौज उभारली आणि त्यांचे नेतृत्व केले.[१] इंग्रजांशी तिची पहिली लढाई मांडला जवळील खैरी गावात झाली, जिथे ती आणि तिचे सैन्य ब्रिटीश उपायुक्त वॅडिंग्टन आणि त्यांच्या सैन्याचा पराभव करण्यात यशस्वी झाले. तथापि, पराभवामुळे ब्रिटीश रेवाच्या राजाच्या मदतीने सूडबुद्धीने परत आले आणि रामगडवर हल्ला केला. अवंतीबाई सुरक्षिततेसाठी देवहरीगडच्या टेकड्यांवर गेल्या. ब्रिटीश सैन्याने रामगडला आग लावली आणि राणीवर हल्ला करण्यासाठी देवहरीगडकडे वळले.[२]
ब्रिटिश सैन्याला रोखण्यासाठी अवंतीबाईंनी गनिमी युद्धाचा अवलंब केला.[२] तथापि, युद्धात जवळजवळ निश्चित पराभव पत्करावा लागल्यावर, २० मार्च १८५८ रोजी तिने तलवारीने स्वतःला भोसकून आपले जीवन अर्पण केले.[१] रामगडमध्ये, राजवाड्याच्या अवशेषांपासून काही अंतरावर टेकडीच्या पायथ्याशी राणीची समाधी अतिशय जीर्ण अवस्थेत आहे.
वारसा
[संपादन]भारताच्या स्वातंत्र्यानंतर, अवंतीबाईंना लोककथा, नाटक, सादरीकरणेद्वारे लक्षात ठेवले गेले आहे.[३] असेच एक गोंड लोकांच्या लोकगीतात देखिल तिचा उल्लेख आहे.[४]
लोककथा वगळता अवंतीबाईंबद्दल फारसे माहिती नसली तरी, भारतीय जनता पक्ष आणि बहुजन समाज पक्ष (बसपा) यांच्या संसदीय निषेधानंतर १८५७ च्या बंडात सहभागी म्हणून २०१२ पासून राष्ट्रीय शैक्षणिक संशोधन आणि प्रशिक्षण परिषदेच्या (एनसीईआरटी) इतिहासाच्या पाठ्यपुस्तकांमध्ये अवंतीबाईंची कहाणी थोडक्यात समाविष्ट झाली.[१][३][५][६]
नर्मदा खोरे विकास प्राधिकरणाने जबलपूरमधील बर्गी धरण प्रकल्पाच्या एका भागाचे तिच्या सन्मानार्थ नाव दिले आहे.[७] भारतीय टपाल खात्याने अवंतीबाईंच्या सन्मानार्थ २० मार्च १९८८ आणि १९ सप्टेंबर २००१ रोजी दोन टपाल तिकिटे जारी केली आहेत.[१][८][९]
संदर्भ
[संपादन]- 1 2 3 4 5 6 Russell, R. V. "The Tribes and Castes of the Central Provinces of India—Volume I". www.gutenberg.org (इंग्रजी भाषेत). 2024-05-15 रोजी पाहिले.
- 1 2 Sarala, Śrīkr̥shṇa (1999). Indian Revolutionaries A Comprehensive Study, 1757–1961. 1. Ocean Books. p. 79. ISBN 81-87100-16-8.
- 1 2 Narayan, Badri (2006). Women Heroes and Dalit Assertion in North India: Culture, Identity, and Politics. SAGE Publications. pp. 26, 48, 79, 86. ISBN 978-8-17829-695-1.
- ↑ Pati, Biswamoy (29 September 2017). "India 'Mutiny' and 'Revolution,' 1857-1858". Oxford Bibliographies. doi:10.1093/obo/9780199791279-0040. 2019-09-25 रोजी पाहिले.
- ↑ Chopra, Ritika (19 May 2012). "NCERT includes Rani Avantibai Lodhi in school textbooks under political pressure". India Today. 2019-09-25 रोजी पाहिले.
- ↑ "When People Rebel: 1857 and After". Our Pasts (PDF). III. NCERT. pp. 58–59.
- ↑ "Rani Avanti Bai Sagar" (PDF). nvda.nic.in. 29 October 2013 रोजी मूळ पान (PDF) पासून संग्रहित. 24 October 2013 रोजी पाहिले.
- ↑ 19 September 2001: A commemorative postage stamp on Rani Avantibai Archived 13 September 2015 at the वेबॅक मशीन.. postagestamps.gov.in
- ↑ "Rani Avantibai 1988". iStampGallery.com. 11 February 2016. 29 April 2019 रोजी पाहिले.