अधोरचना

अधोरचना (इंग्रजी: infrastructure) म्हणजे देश, शहर किंवा इतर क्षेत्राला सेवा देणाऱ्या सोयी आणि प्रणालिकांचा संच, आणि त्याच्या अर्थव्यवस्थेसाठी, घरांना आणि कंपन्यांना चालण्यासाठी आवश्यक असलेल्या सेवा आणि सोयींचा सामावेश असतो. अधोरचना म्हणजे रस्ते, रेल्वे, पूल, विमानतळ, सार्वजनिक वाहतूक व्यवस्था, बोगदे, पाणीपुरवठा, गटार, वीजवहन जाळे आणि दूरसंचार ( इंटरनेट कनेक्टिव्हिटी आणि ब्रॉडबँड प्रवेशासह ) यासारख्या सार्वजनिक आणि खाजगी भौतिक संरचनांचा सामावेश आहे. सर्वसाधारणपणे, अधोरचनेची व्याख्या "सामाजिक राहणीमान सक्षम करण्यासाठी, टिकवून ठेवण्यासाठी किंवा वाढविण्यासाठी आवश्यक असलेल्या वस्तू आणि सेवा देणाऱ्या परस्परसंबंधित प्रणालिकेंचे भौतिक घटक" आणि सभोवतालचे वातावरण राखण्यासाठी केली जाते.

विशेषतः हवामान बदल कमी करण्यासाठी आणि त्यांच्याशी जुळवून घेण्यासाठी आवश्यक असलेल्या मोठ्या सामाजिक परिवर्तनांच्या प्रकाशात, समकालीन अधोरचनेबद्दलच्या चर्चा वारंवार शाश्वत विकास आणि हिरवेगार अधोरचनेवर केंद्रित असतात. हे महत्त्व ओळखून, आंतरराष्ट्रीय समुदायाने शाश्वत विकास उद्दिष्टे, विशेषतः शाश्वत विकास उद्दिष्टे ९ " उद्योग, नवोपक्रम आणि अधोरचना " द्वारे शाश्वत अधोरचनेवर लक्ष केंद्रित करणारे धोरण तयार केले आहे.

प्रकार

सार्वजनिक

सार्वजनिक अधोरचना म्हणजे जनतेच्या मालकीची किंवा वापरासाठी उपलब्ध असलेली ( शासनाद्वारे प्रतिनिधित्व केलेली). त्यात सामाविष्ट आहे:

• वाहतूक अधोरचना - वाहने, रस्ते, रेल्वे, केबल आणि वाहतुकीचे वित्तपुरवठा
  • विमानचालन अधोरचना - विमानचालन(एव्हियेशन) क्षेत्रातील वायू वाहतूक नियंत्रण तंत्रज्ञान
  • रेलमार्ग वाहतूक - मार्ग आकार, पथचिन्हे (सिग्नल), रेलमार्गाचे वीजकरण
  • रस्ते वाहतूक - रस्ते, पूल, बोगदे
• महत्वाची अधोरचना - मानवी जीवन टिकवून ठेवण्यासाठी आवश्यक असलेली मालमत्ता
• ऊर्जा अधोरचना - जीवाश्म इंधन आणि अक्षय स्रोतांचे प्रसारण आणि साठवणूक
• माहिती आणि संप्रेषण पायाभूत सुविधा - माहिती साठवणूक आणि वाटप प्रणालिका
• सार्वजनिक भांडवल - शासकीय मालकीची मालमत्ता
• सार्वजनिक बांधकाम - महानगरपालिका अधोरचना, निर्वहन कामे आणि अभिकरणे (एजन्सी)
• महानगरपालिका घनकचरा - कचरा/कचऱ्याची निर्मिती, संग्रहण, व्यवस्थापन
• शाश्वत शहरी अधोरचना - शाश्वत जीवनासाठी तंत्रज्ञान, वास्तुकला, धोरण
• पाणीपुरवठ्याचे जाळे - पाणीपुरवठ्याचे वाटप आणि निर्वहन
• सांडपाण्याची अधोरचना - सांडपाण्याची विल्हेवाट आणि प्रक्रिया
• अधोरचना-आधारित विकास

वैयक्तिक

वैयक्तिक अधोरचनेला मूर्त रूप देण्याचा एक मार्ग म्हणजे मानवी भांडवलाच्या संदर्भात विचार करणे. एनसायक्लोपीडिया ब्रिटानिकाने मानवी भांडवलाची व्याख्या "दिलेल्या लोकसंख्येतील व्यक्ती आणि गटांकडे असलेली अमूर्त सामूहिक संसाधने" अशी केली आहे. वैयक्तिक अधोरचनेचे उद्दिष्ट आर्थिक घटकाच्या परिमूल्यांची गुणवत्ता निश्चित करणे आहे. यामुळे तीन प्रमुख कार्ये होतात: आर्थिक प्रक्रियेतील आर्थिक प्रतिनिधित्वाचे कार्य (शिक्षक, अकुशल आणि पात्र कामगार इ.); एखाद्या व्यक्तीसाठी वैयक्तिक अधोरचनेचे महत्त्व (शिक्षणाचा अल्पकालीन आणि दीर्घकालीन वापर); आणि वैयक्तिक अधोरचनेची सामाजिक प्रासंगिकता. सारतः, वैयक्तिक अधोरचना ही अधोरचनेवरील मानवी प्रभावाचे प्रतिचित्रण करतात कारण ती अर्थव्यवस्था, वैयक्तिक वाढ आणि सामाजिक परिणामाशी निगडीत आहे.

संस्थात्मक

"आर्थिक घडण" यापासून संस्थात्मक अधोरचनेची उपशाखा येते. जियानपिएरो टोरिसी यांच्या मते, संस्थात्मक अधोरचना हे आर्थिक आणि कायदेशीर धोरणाचे उद्दिष्ट आहे. ती वाढीशी तडजोड करते आणि निकष निश्चित करते. हे साम्य आर्थिक दत्तमाच्या डेटाच्या योग्य वागणुकीच्या पातळीचा संदर्भ देते आणि आर्थिक घटक त्यांच्या स्वतःच्या आर्थिक नियोजन तयार करू शकतात आणि इतरांच्या सहकार्याने त्या कर्मान्वयात आणू शकतात अशा चौकटीचे निर्धारण करते.

शाश्वत

शाश्वत अधोरचना म्हणजे कल्पकृती(डिझाईन) आणि बांधकामाच्या अशा प्रक्रिया ज्या त्यांचा पर्यावरणीय, आर्थिक आणि सामाजिक परिणाम विचारात घेतात. या विभागात शाश्वत योजनांचे अनेक घटक सामाविष्ट आहेत, ज्यात साहित्य, पाणी, ऊर्जा, वाहतूक आणि कचरा व्यवस्थापन अधोरचनेचा सामावेश आहे. जरी विचारात घेण्यासारखे इतर असंख्य घटक असले तरी, या विभागात त्यांचा सामावेश केला जाणार नाही.

सामुग्री

सामुग्री अधोरचना म्हणजे "अचल, अप्रचलित भांडवली वस्तू ज्या आर्थिक घटकांच्या पायाभूत भौतिक आणि सामाजिक आवश्यकता पूर्ण करण्यासाठी आवश्यक असलेल्या अधोरचनेच्या वस्तू आणि सेवांच्या उत्पादनात सारतः योगदान देतात" अशी केली जाते. सामुग्री अधोरचनेत दोन वेगळे गुण आहेत: १) सामाजिक गरजांची पूर्तता आणि २) मोठ्या प्रमाणात उत्पादन . पहिले वैशिष्ट्य मानवी जीवनाच्या पायाभूत गरजांशी संबंधित आहे. दुसरे वैशिष्ट्य म्हणजे अधोरचनेच्या वस्तू आणि सेवांची अनुपलब्धता. आज, अधोरचना बांधण्यासाठी वापरल्या जाणाऱ्या विविध सामुग्रीचा वापर केला जाऊ शकतो. सर्वात प्रचलित म्हणजे डांबर, काँक्रीट, पोलाद(स्टील), दगडी बांधकाम, लाकूड, बहुवारिक(पॉलिमर) आणि मिसळण्या.

आर्थिक

व्यवसाय शब्दकोशानुसार, आर्थिक अधोरचनेची व्याख्या "देशाच्या अंतर्गत सोयी ज्या व्यावसायिक क्रियांना शक्य करतात, जसे की दळणवळण, वाहतूक आणि वाटपाचे जाळे, वित्तीय संस्था आणि संबंधित आंतरराष्ट्रीय बाजारपेठा आणि ऊर्जा पुरवठा पद्धत" अशी करता येते. आर्थिक अधोरचना उत्पादक क्रिया आणि कार्यक्रमांना पाठबळ देतात. यामध्ये रस्ते, महामार्ग, पूल, विमानतळ, सायकलिंग अधोरचना, पाणी वाटपाचे जाळे, सांडपाणी व्यवस्था आणि सिंचन संयंत्रे यांचा सामावेश आहे.

सामाजिक

सामाजिक अधोरचनेची व्याख्या सामाजिक सेवांना आधार देणाऱ्या सोयींचे बांधकाम आणि निर्वहन अशी केली जाऊ शकते. सामाजिक अधोरचना वाढविण्यासाठी आणि आर्थिक क्रियांना चालना देण्यासाठी सामाजिक अधोरचना निर्माण केल्या जातात. यामध्ये शाळा, उद्याने आणि खेळाचे मैदान, सार्वजनिक सुरक्षेसाठी संरचना, कचरा विल्हेवाट लावण्याचे संयंत्र, रुग्णालये आणि क्रीडा क्षेत्रे यांचा सामावेश आहे.

मुख्य

मुख्य मालमत्ता आवश्यक सेवा देतात आणि त्यांची मक्तेदारी वैशिष्ट्ये आहेत. मुख्य अधोरचना शोधणारे गुंतवणूकदार पाच वेगवेगळ्या वैशिष्ट्यांचा शोध घेतात: उत्पन्न, परताव्याचा कमी अस्थिरपणा, वैविध्यकरण, चलनवाढ संरक्षण आणि दीर्घकालीन देयत्व जुळवणे. मुख्य अधोरचनेत रस्ते, महामार्ग, रेल्वे, सार्वजनिक वाहतूक, पाणी आणि गॅस पुरवठा यासारख्या सर्व मुख्य प्रकारच्या अधोरचनेचा सामावेश होतो.

पायाभूत

पायाभूत अधोरचना म्हणजे मुख्य रेलमार्ग, रस्ते, कालवे, बंदरे आणि गोद्या, विद्युतचुंबकीय दूरलेख, निचरा, भित्ती आणि जमीन पुनर्प्राप्ती. यामध्ये आपल्या दैनंदिन जीवनात आपल्याला आढळणाऱ्या अधोरचनेशी अधिक परिचित आणि सामान्य वैशिष्ट्यांचा सामावेश आहे (इमारती, रस्ते, गोदी).

परिपूरक

परिपूरक अधोरचना म्हणजे हलके रेलमार्ग, ट्राममार्ग आणि गॅस/वीज/पाणीपुरवठा यासारख्या गोष्टी. एखाद्या गोष्टीला परिपूरक बनवणे म्हणजे ते परिपूर्ण करणे किंवा पूर्ण करणे. परिपूरक अधोरचना अभियांत्रिकी जगातील लहान भागांशी संबंधित आहेत जे जीवन अधिक सोयीस्कर आणि कार्यक्षम बनवतात. रस्त्याच्या पुलांच्या बाबतीत जसे आधीच तयार झालेल्या उत्पादनाचा यशस्वी वापर आणि विपणत्व सुनिश्चित करण्यासाठी त्यांची आवश्यकता असते. इतर उदाहरणे म्हणजे पदपथांवरील दिवे, इमारतींभोवती भूदृषयीकरण आणि पादचाऱ्यांना विश्रांती घेता येईल अशा बाक.

संबंधित संकल्पना

"अधोरचना" हा शब्द खालील आच्छादित किंवा संबंधित संकल्पनांसह गोंधळलेला असू शकतो.

जमीन सुधारणा आणि भूविकास हे सामान्य शब्द आहेत ज्यात काही संदर्भात अधोरचनेचा सामावेश असू शकतो, पण अधोरचनेच्या चर्चेच्या संदर्भात ते फक्त लहान-प्रमाणात प्रणालिका किंवा कामांचा संदर्भ घेतील जे अधोरचनेत सामाविष्ट नाहीत, कारण ते सामान्यतः जमिनीच्या एका तुकड्यापुरते मर्यादित असतात आणि जमीन मालकाच्या मालकीचे आणि चालवले जातात. उदाहरणार्थ, एखाद्या प्रदेशाला किंवा जिल्ह्याला सेवा देणारा सिंचन कालवा अधोरचनेत सामाविष्ट केला जाईल, पण वैयक्तिक जमिनीच्या तुकड्यांवरील खाजगी सिंचन प्रणालिकांना अधोरचनेऐवजी जमीन सुधारणा मानले जाईल. नगरपालिका सेवा आणि सार्वजनिक उपयुक्तता जाळ्याशी सेवा जोडणी देखील अधोरचनेऐवजी जमीन सुधारणा मानली जाईल.

" सार्वजनिक बांधकाम " या शब्दात सरकारी मालकीच्या आणि चालवल्या जाणाऱ्या अधोरचना तसेच शाळा आणि न्यायालये यासारख्या सार्वजनिक इमारतींचा सामावेश आहे. सार्वजनिक बांधकाम विभाग सामान्यपणे सार्वजनिक सेवा देण्यासाठी आवश्यक असलेल्या भौतिक मालमत्तेचा संदर्भ देतात. सार्वजनिक सेवांमध्ये अधोरचना आणि सामान्यपणे शासनाकडून दिलेल्या सेवा दोन्ही सामाविष्ट आहेत.