अंबरखान हुसेन

अंबरखान हुसेन (१६०३ – १६५३) हे एक मुसलमान संतकवी होते आणि त्यांना अंबरहुसेनी या नावानेही ओळखले जाते. त्यांच्या अंबरहुसेनी या भगवद्गीतेवरील टीकालेखनामुळे ते मराठी वाङ्मयात महत्त्वाचे स्थान ठेवतात.

जन्म व पार्श्वभूमी

अन्य ऐतिहासिक नोंदींच्या आधारे, अंबरखान हे एक अंबरखान घराण्यातले होते. त्यांच्या कुटुंबाची परंपरा पुढील प्रमाणे आहे — अंबर अंबरखान, याकुत अंबरखान आणि त्यांचा पुत्र हुसेन अंबरखान. त्यामुळे त्यांच्या कुलपरंपरेचा एक सांस्कृतिक वारसा दिसून येतो.

त्यांच्या घराण्याचे सदस्य कदाचित दौलताबाद येथे निजामशाहीच्या सेवेत होते. इतिहासकार रा. चिं. ढेरे यांच्या मतानुसार, त्यांच्या वडिलांचा पदरी नौकरीचा संबंध उस क्षेत्राशी होता आणि अशा पारमार्थिक वातावरणातच हुसेन अंबरखान यांचे पालन‑पोषण झाले असावे.

अंबरहुसेनी — भगवद्गीतेवरील टीका

अंबरखान हुसेन यांनी भगवद्गीतेवर ओवीस (कवितेच्या रूपात) आधारित टीका लिहिली, ज्याला त्यांनी अंबरहुसेनी असे नाव दिले. ही टीका गीतेचा भावार्थ स्पष्ट करण्यासाठी रचली गेली. त्यांनी गीतेतील मूळ संस्कृत शब्दार्थ सोप्या मराठी ओवींमध्ये रूपांतरित करून ते वाचकांसाठी सुलभ केले.

गीतेतील एका ओवीतील उदाहरणातून त्यांचे भाष्य स्पष्ट होते — “मेलासि तरी स्वर्ग पावसी, जिंकोनि तरि पृथ्वी भोगिसी…” — या ओवीमधून त्यांच्या टीकात्मक सामर्थ्याची जाणीव होते

ते आपल्या टीकेच्या रचनाकालाचे वर्णन शके पंधराशे पंचहत्तर्यासी विजय नाम संवत्सरी अश्विन शुद्ध दशमी सोमवारि असे करून दाखवतात, ज्यावरून हे साहित्य त्या काळात पूर्ण झाल्याचे दिसून येते.

धर्म व सामाजिक संदेश

अंबरखान हुसेन यांची टीका फक्त भाष्य नाही, तर विविध धर्मांच्या तत्त्वज्ञानातील साम्य आणि मानवी सद्भावना यावर आधारित विचारांचे प्रतीक आहे. समीक्षक रा. चिं. ढेरे यांच्या मते, त्यांचा हा ग्रंथ मराठी संत‑साहित्यिक परंपरेतील दार्शनिक दृष्टिकोन प्रकट करतो आणि धार्मिक भेदाभेद दूर करणाऱ्या अद्वैतधर्माच्या आधारावर उभा आहे.

अंबरखान हुसेन हे १७व्या शतकातील एक महत्वाचे मुसलमान मराठी संतकवी व टीकाकार होते. भगवद्गीतेवरील त्यांच्या अंबरहुसेनी टीकालेखनाने संस्कृतभावार्थ सहज मराठीतील वाचकांपर्यंत पोहोचले. त्यांच्या कार्यामुळे धार्मिक, सामाजिक आणि दार्शनिक दृष्टिकोनातून महाराष्ट्रातील संतपरंपरेतील संपन्नतेचा एक महत्त्वाचा भाग निर्माण झाला.