वारली

विकिपीडिया, मुक्‍त ज्ञानकोशातून
वारली शैलीतील एक भित्तीचित्र

महाराष्ट्रातील एक आदिवासी जमात. मुख्यत्वे ठाणे जिल्ह्यात वास्तव्य.

काही समाजात काही वेगळे कलागुण जोपासले जातात आणि तीच कला त्यांची ओळख बनते. जेव्हा तुम्ही वारली म्हणता, तेव्हा तुमच्या डोळ्यासमोर चटकन वारली चित्रकला येते. वारली चित्रकला ही वारली जमातीची खासियत आहे.

वारल्यांची वस्ती मुख्यत्वे महाराष्ट्र, गुजरात व कर्नाटक या राज्यांत तसेच दाद्रा व नगरहवेली या केंद्रशासित प्रदेशांत असून महाराष्ट्र राज्याच्या ठाणे व नासिक जिल्ह्यांत त्यांची वस्ती अधिक प्रमाणात आढळते. एकूण लोकसंख्या सुमारे ५,६७,०९३ (१९८१) एवढी होती.

वारली या नावाच्या व्युत्पत्तीबद्दल विद्वानांत मतैक्य नाही आणि तत्संबंधी अनेक कथा, दंतकथा व वदंता प्रसृत झाल्या आहेत. प्राचीन साहित्यातही या जमातीचे भिन्न नावांनी उल्लेख आढळतात. कात्यायनाने वार्तिकात निषाद, व्यास व वरूड या तीन अनार्य जमातींचा उल्लेख केला आहे. त्यांपैकी वरूड म्हणजे वारली होत, असे वि. का. राजवाडे यांनी महिकावतीच्या बखरीत म्हटले आहे. 'वरूड' शब्दावरून वरुडाई-वारुली-वारली अशी त्यांनी व्युत्पत्ती दिली आहे. डॉ. विल्सन यांच्या मते दक्षिणेतील सात कोकणांपैकी वरलाट ह्या कोकणात राहणारे ते वारली, अशी या शब्दाची व्युत्पत्ती आहे. आर्. इ. एन्थोवेन व लॅथॅम हे वारली ही भिल्लांचीच एक पोटजात असल्याचे नमूद करतात.

वारली लोकांनी स्वत:च्या आहेत खास परिणामस्वरूप समजुती, जीवनप्रथा आणि परंपरा अंगीकारल्या आहेत.

वारली चित्रकला[संपादन]

  • नवी दिल्ली येथील आनंदग्राम येथे वारली संस्कृतीचे संग्रहालय आहे. तेथे वारली पेंटिग्ज आहेत.,
  • यशोधरा दालमिया यांच्या पुस्तकात पुस्तकात वारली पेंटिंगांच्या प्रतिकृती आहेत. मूळ चित्रे इ.स.पू. २५०० ते ३००० वर्षांपूर्वीची असावीत. मध्य प्रदेशातील भीमबेटका तेथील खडकांवरील चित्रे इ.स.पू. ५०० ते १०००० या काळातली असावीत.

चित्रांमधे एक वर्तुळ, एक त्रिकोण आणि एक चौरस असतो. ही अत्यंत प्राथमिक भित्तिचित्रे अतिशय मूलभूत समजली जातात. चित्रकाराच्या निसर्ग निरीक्षणातून सूर्य आणि चंद्र, पर्वत आणि मर्मभेदक झाडे दिसतात. केवळ चौरसाच्या आकइतीत भिन्न तर्कशास्त्राचे पालन केलेले दिसते आणि हा मानवी शोध असल्याचे कळते. प्रत्येक धार्मिक विधी चित्रकलेत दोन प्रकारच्या चौकटी म्हणून ओळखले चौरस आहेत.देवचौक आणि लग्नचौक. या विधी पेंटिंगचा मध्यवर्ती भाग विशेषकरून शिकार, मासेमारी आणि शेती, उत्सव आणि नृत्य, झाडे आणि प्राणी अशा दृश्यांना वेढला आहे. मानवी आणि प्राणी दोन त्रिकोणाद्वारे प्रस्तुत केले जातात; वरचा त्रिकोण म्हणजे पोट आणि खालचा लहान त्रिकोण म्हणजे ओटीपोट.

विधी चित्रे ही बहुधा झोपड्यांमध्ये आढळतात. भिंती बनवण्यासाठी, झाडाच्या फांद्या, माती आणि आणि शेण यांचे मिश्रण वापरले आहे. लाल गेरूने रंगविलेली भिंत वारली पेंटिंगची पार्श्वभूमी असते.. वारली त्यांच्या पेंटिंग फक्त पांढरा वापरतात. एक पांढरे रंगद्रव्य आणि घट्टपणा यावा म्हणून तांदुळाच्या पिठाची पेस्ट आणि डिंक असतो. ब्रश म्हणून दातांनी चावलेली बांबूची लवचीक काडी वापरतात. भित्तिचित्रे फक्त विवाहसोहळ्यासारख्या विशेष प्रसंगी काढली जातात. जेव्हा १९७० मध्ये या विधिचित्रकलेने मूलगामी वळण घेतले. आणि या चित्रकलेची ओळख जगभर झाली.

आदिवासी सांस्कृतिक बौद्धिक मालमत्ता[संपादन]

वारली कला ही आदिवासी समाजातील सांस्कृतिक बौद्धिक मालमत्ता आहे. आज जगभरात आदिवासी समाजातील पारंपरिक ज्ञान ही तशीच एक महत्त्वाची गरज आहे.