मुंबई इलाखा

विकिपीडिया, मुक्‍त ज्ञानकोशातून
मुंबई प्रांताचा नकाशा (इ.स. १९०९)

मुंबई इलाखा किंवा बाँबे प्रेसिडेन्सी (इंग्रजी: Bombay Presidency ; ) हा ब्रिटिश भारतातील प्रांतीय स्वरूपाचा राजकीय विभाग होता. वर्तमान भारतीय प्रजासत्ताकाच्या पश्चिमेकडील गुजरात, महाराष्ट्राचा पश्चिम भाग, वायव्य कर्नाटक हे भूप्रदेश, वर्तमान पाकिस्तानातील सिंध प्रांत, तसेच वर्तमान येमेनमधील एडन या प्रदेशांचा मुंबई इलाख्यात समावेश होता.

मुंबई इलाख्याची राजधानी मुंबई ही होती.

मुंबई इलाख्यात प्रामुख्याने सिंधी, मराठी, गुजराती आणि कन्नड या चार भाषा आणि त्यांच्या उपभाषा बोलल्या जायच्या. मुंबई इलाख्यात एकूण लोकसंख्येत हिंदूंचे प्रमाण अधिक आहे. कानडी भागात बहुतांशी लिंगायत पंथाची लोक होते. सिंध मध्ये सिंधी व मुसलमान आणि गुजरातमध्ये गुजराती व जैन समाजाचे लोक होते.

मुंबई इलाख्याचे चार भाग असून त्या प्रत्येकावर एकेक कमिशनर अधिकार होता. त्यांची मुख्यालये कराची, अहमदाबाद, पुणे आणि बेळगाव येथे होती. प्रत्येक जील्याचा प्रमुख अधिकारी हा कलेक्टर असून त्याच्या जोडीला असिस्टंट कलेक्टर आणि डेप्युटी कलेक्टर असत. प्रत्येक जिल्ह्यात सुमारे आठ तालुके असत आणि प्रत्येक तालुक्यात १००-२०० गावे असत. प्रत्येक गावात पाटील, कुलकर्णी, खोत, तलाठी आणि महार इ. कारभारी असत.

ब्रिटीश काळात मुंबई प्रांताचा प्रमुख हा गव्हर्नर असे. मुंबई प्रांताचे पहिले मुख्यमंत्री श्री. बाळ गंगाधर खेर हे होते. त्यांनी १९३७ ते ऑक्टोबर १९३९ पर्यंत त्यांनी कारभार पहिला. त्यानंतर सुमारे ७ वर्ष गव्हर्नरचे शासन होते. परत ३० मार्च १९४६ ते १५ ओगस्ट १९४७ पर्यंत श्री. बाळ गंगाधर खेर हेच होते.

भारत स्वतंत्र झाल्यावर १९६० सालापर्यंत अनुक्रमे श्री. बाळ गंगाधर खेर आणि श्री. मोरारजी देसाई हे मुंबई प्रांताचे मुख्यमंत्री होते. त्यानंतर मुंबई प्रांताचे विभाजन झाले आणि महाराष्ट्र, कर्नाटक आणि गुजरात राज्याची निर्मिती झाली.

स्वातंत्र्यानंतर मुंबई प्रांतातील सिंध प्रदेश हा पाकिस्तानात समाविष्ट झाला. गुजरात प्रदेश भारताचे एक घटक राज्य बनले. कर्नाटक प्रदेश हा तत्कालीन म्हैसूर राज्याला जोडला गेला. कोकण, खानदेश आणि देश हे प्रदेश आणि मध्य प्रांतातील विदर्भ व वऱ्हाड आणि हैदराबाद संस्थानातील मराठवाडा यांचे मिळून महाराष्ट्र राज्य निर्माण झाले.

मुंबई इलाख्याचे प्रशासकीय विभाग:-

१. उत्तर किंवा गुजरात

२. मध्य किंवा डेक्कन(दख्खन)

३. दक्षिण किंवा कर्नाटक

४. सिंध

मुंबई प्रांतातील जिल्हे:-


अ] गुजरात विभाग -

१. मुंबई शहर २. अहमदाबाद ३. भरूच ४. खेडा ५. पंच महाल ६. सुरत ७. ठाणे ८. कुलाबा ९. रत्नागिरी

आ] दख्खन विभाग -

१०. अहमदनगर ११. खानदेश(१९०६ मध्ये दोन जिल्ह्यांत विभाजन) १२. नाशिक १३. पुणे १४. सातारा १५. सोलापूर

इ] कर्नाटक विभाग -

१६. बेळगाव १७. विजापूर १८. धारवाड १९. उत्तर कन्नडा

ई] सिंध विभाग -

२०. कराची २१. हैदराबाद २२. शिकारपूर २३. थर आणि पारकर २४. उत्तर सिंध सीमांत


हेही पाहा[संपादन]