बेळगांव

विकिपीडिया, मुक्‍त ज्ञानकोशातून
हा लेख बेळगांव शहराविषयी आहे. बेळगांव जिल्ह्याच्या माहितीसाठी येथे टिचकी द्या


बेळगांव
जिल्हा बेळगांव जिल्हा
राज्य कर्नाटक
लोकसंख्या (शहर) ३,९९,६००
(लष्कर छावणी) २३,६७८
(२००१)
क्षेत्रफळ (जिल्हा) १३,४१५ कि.मी²
दूरध्वनी संकेतांक ०८३१
टपाल संकेतांक ५९०----
वाहन संकेतांक KA-२२/२३/२४/४९
संकेतस्थळ belgaumcity.gov.in

बेळगांव हे दक्षिण महाराष्ट्र आणि वायव्य कर्नाटक या सीमाभागात वसलेले एक शहर आहे. बेळगांव शहर हे बेळगांव जिल्हाबेळगांव विभागाचे प्रशासकीय मुख्यालय आहे.

भूगोल[संपादन]

बेळगांव समुद्रसपाटीपासून २,५०० फूट (७६२ मीटर) उंचीवर वसले आहे. हे शहर मार्कंडेय नदीच्या किनाऱ्यावर आहे. बेळगांवचे जगाच्या नकाशावरील स्थान १५°५२' उत्तर अक्षांश व ७४°३०' पूर्व रेखांश असे आहे.[१] महाराष्ट्रगोवा राज्यांच्या सीमेलगत पश्चिम घाटात असलेले बेळगांव मुंबईपासून सुमारे ५०० कि.मी. अंतरावर आहे. बेळगांव जिल्ह्यात १,२७८ खेडी असून जिल्ह्याचे एकूण क्षेत्रफळ १३,४१५ चौरस कि.मी आहे, तर एकूण लोकसंख्या ४२,०७,२६४ इतकी आहे. या लोकसंख्येपैकी ३१,९५,००० इतकी लोकसंख्या ग्रामीण भागातील आहे.[२] बेळगांवचे वातावरण आल्हाददायक असून येथे मुख्यतः सदाहरित वनस्पती आढळतात. येथील वार्षिक सरासरी पर्जन्यमान ५० इंच आहे.

इतिहास[संपादन]

बेळगांवचे स्थान

सौंदत्ती येथील रट्टा राज्यकर्त्यांनी बेळगांव शहराची स्थापना इसवी सनाच्या बाराव्या शतकात केली. रट्टा अधिकारी बिचीराजा याने इ.स. १२०४ मध्ये बेळगांवचा किल्ला बांधला व कमल बस्ती या सुंदर वास्तूची निर्मिती केली. कमल बस्ती या इमारतीच्या आत छतास सुंदर कमळ आहे व नेमीनाथ तीर्थंकर यांची प्रतिमा आहे. किल्ल्याच्या इतर ठिकाणांचे बांधकाम इ.स. १५१९ सुमाराचे आहे. या किल्ल्यात काही जैन मंदिरे व मारुती मंदिर आहे. चालुक्य शैलीचे स्थापत्य सर्वत्र आढळते.

इ.स. १२१०-१२५० पर्यंत बेळगांव रट्टा राज्याची राजधानी होती. देवगिरीच्या यादवांनी रट्टांना हरवून बेळगांव जिंकले. इ.स. १३०० मध्ये दिल्लीच्या खिल्जी यांनी येथील यादव व होयसोळांना पराभूत केले. इ.स. १३३६ मध्ये विजयनगर राज्यकर्त्यांनी बेळगांव काबीज केले.

इ.स. १४७४ मध्ये बहामनी सेनापती महंमद गवान याने बेळगांव काबीज केले. आदिलशाहने बेळगांवच्या किल्ल्यात सुधारणा केल्या. मोगल व मराठे या राज्यकर्त्यांनी बेळगांवावर राज्य केले व कालांतराने ब्रिटिशांनी इ.स. १८१८ मध्ये या शहरास आपल्या साम्राज्यात समाविष्ट केले. ब्रिटिशांनी येथे लष्कर छावणी (कॅंटोन्मेंट बोर्ड) बांधली व मराठा लाइट इन्फंट्रीचे मुख्यालय येथे स्थापन केले.[३]

भारतीय राष्ट्रीय कॉंग्रेसचे ३९वे अधिवेशन बेळगांवात झाले. अधिवेशनाचे अध्यक्ष महात्मा गांधी होते. पोर्तुगीजांच्या ताब्यातील गोव्याजवळ असल्यामुळे ब्रिटिश राजवटीच्या काळी व नंतर स्वातंत्र्योत्तर काळांतदेखील बेळगांवचे सैन्याच्या दृष्टीने अनन्यसाधारण महत्त्व होते. गोवा मुक्तिसंग्रामात गोव्यात भारतीय सैन्य बेळगांवातूनच पाठविण्यात आले. स्वातंत्र्यानंतर बेळगांव बॉम्बे राज्यात व १९५६च्या राज्य पुनर्रचनेनंतर म्हैसूर राज्यात (कर्नाटक) गेले. तेव्हापासून महाराष्ट्रकर्नाटक राज्यात बेळगांवावरून वाद सुरू आहे. सध्या हे प्रकरण सर्वोच्च न्यायालयात आहे.

नावाचा उगम[संपादन]

बेळगांवाचे प्राचीन संस्कृत नाव वेणुग्राम म्हणजेच बांबूचे खेडे असे होते. इंग्रजीत बेळगांवचे स्पेलिंग Belgaum (बेलगाम) असे करतात. त्यामुळे उर्वरित भारतात या शहराला बेलगाम म्हणतात. कर्नाटक सरकारने बेळगांवचे 'बेळगावी' असे नामांतर केल्याचे जाहीर केले होते परंतु केंद्र सरकारने या नामांतरास नकार दिला आहे.[४] महाराष्ट्र सरकारच्या विरोधामुळे व मराठी जनतेच्या भावना लक्षात घेऊन केंद्र सरकारने नामांतरास नकार दिला आहे.[५] इंग्रजी व मराठी प्रसारमाध्यमांत देखील शहराचे कन्नड नाव वापरले जात नाही.[६][७] मराठीत बेळगावबेळगांव या दोन्ही प्रकारे शहराचे नाव लिहिले जाते.

सीमाविवाद[संपादन]

अधिक माहितीसाठी पहा महाराष्ट्र-कर्नाटक सीमाप्रश्न

बेळगांवातील एकूण लोकसंख्येपैकी ७५% लोक मराठी भाषक आहेत[८] तरीही बेळगावांस महाराष्ट्रापासून तोडल्यामुळे येथील जनतेच्या भावना तीव्र आहेत. गेल्या पन्नास वर्षापासून तेथील जनता सनदशीर व शांततामय मार्गाने लढा देत आहे. महाराष्ट्र एकीकरण समिती हा पक्ष बेळगांव महाराष्ट्रात सामील करण्यासाठी प्रयत्न करीत आहे, तर कर्नाटक शासन महाजन आयोगच्या शिफारसी लागू कराव्यात अशी मागणी करत आहे. बेळगांवातील मराठी जनता कर्नाटक सरकार आपल्यावर अन्याय करत असून कन्नड भाषेची सक्ती करून मराठीची गळचेपी करण्याचा आरोप करते.[९][१०][११] महाराष्ट्राने हा प्रश्न सर्वोच्च न्यायालयात याचीका दाखल केली आहे.

बेळगांव जिल्हा[संपादन]

बेळगांव जिल्हा

बेळगांव शहर हे बेळगांव जिल्ह्याचेबेळगांव विभागाचे प्रशासकीय मुख्यालय आहे. बेळगांव शहराचे कामकाज बेळगांव महानगरपालिका पाहते. बेळगांव जिल्ह्यात खालील तालुके समाविष्ट आहेत-

संस्कृती व लोकजीवन[संपादन]

२००१ च्या जनगणनेनुसार बेळगांव शहराची लोकसंख्या ३,९९,६०० तर बेळगांव लष्कर छावणी (कॅंटोन्मेंट बोर्ड) ची लोकसंख्या २३,६७८ इतकी होती.[१२] बेळगांवात मराठी भाषक बहुसंख्य आहेत (एकूण लोकसंख्येच्या ७५%).[१३] शहरातील प्रमुख भाषा मराठी असून महानगरपालिकेचे कामकाज व बाजारपेठांतील व्यवहार याच भाषेतून चालतात.[१४] कन्नडकोंकणी भाषादेखील बोलल्या जातात. शहरात मराठी माध्यमाच्या शाळा बहुसंख्य असून महाराष्ट्रीय मंडळींनी आपली मराठी अस्मिता जपली आहे.[१५] शिवजयंती व गणेशोत्सव हे सण मोठ्या उत्साहाने साजरे केले जातात. बेळगांवातील प्रमुख वृत्तपत्रे तरुण भारत, पुढारी, रण-झुंजार, वार्ता व स्वतंत्र प्रगती ही आहेत.[१६]

अर्थकारण[संपादन]

बेळगांव हे पुणे-बंगळूर राष्ट्रीय महामार्गावरचे मोठे व्यापारकेंद्र आहे. बेळगांवात अनेक महत्त्वाच्या शैक्षणिक संस्थादेखील आहेत. बेळगांवात अनेक मोठे उद्योग आहेत, पैकी इंडल ऍल्युमिनियम उद्योग व पॉलिहायड्रॉन हे सर्वांत महत्त्वाचे आहेत. शहरातील मुख्य बाजारपेठा- कृषी उत्पन्न, धान्ये, ऊस, तंबाखू, तेलबिया, दुग्धउत्पादने. शहरातील मुख्य उद्योग- चामड्याच्या वस्तू, माती(क्ले), साबण, कापूस, धातू, हायड्रॉलिक. बेळगांव शहर पॉवरलूम उद्योगासाठी प्रसिद्ध आहे.[१७]

बेळगांवात भारतीय सैन्य दलाची अनेक सैनिकी शिक्षणकेंद्रे व भारतीय हवाईदलाचे तळ व कमांडो स्कूल आहेत. बेळगांवाच्या भौगोलिक स्थानामुळे ब्रिटिशकाळापासूनच शहराचे महत्त्व वाढले होते. मराठा लाइट इन्फंट्री रेजिमेंटचे मुख्यालय येथेच आहे.[१८]

शैक्षणिक संस्था[संपादन]

गोगटे तांत्रिक विद्यालय

बेळगांव शैक्षणिक केंद्र म्हणून प्रसिद्ध आहे. येथे देशा-परदेशातून विद्यार्थी शिकायला येतात. शहरात अनेक वैद्यकीय, अभियांत्रिकी, कला-विज्ञान-वाणिज्य महाविद्यालये आहेत. विश्वेश्वरय्या तांत्रिक विद्यापीठ बेळगांवात आहे.काही प्रमुख शिक्षणसंस्था पुढील प्रमाणे-

वाहतूक व्यवस्था[संपादन]

रस्ते- बेळगांवातून राष्ट्रीय महामार्ग क्र.४ (पुणे-बंगळूर) व ४ए (कर्नाटक-गोवा) जातात. मुख्य बसस्थानक शहराच्या जुन्या भागात आहे.

रेल्वे- बेळगांव पुणे, मुंबई, दिल्ली, वास्को द गामा (गोवा) व दक्षिणेकडील शहरांना चांगल्याप्रकारे जोडले गेले आहे. रेल्वेगाड्या मुंबईला मिरजमार्गे तर बंगळूरला लोंढामार्गे जातात. (रेल्वे वेळापत्रक)

हवाईमार्ग- बेळगांव शहरापासून ११ कि.मी वर असलेल्या सांब्रा विमानतळावरुन मुंबईला रोज उड्डाणे होतात. बंगळूर, गोवा, मिरजकोल्हापूर ही शहरेदेखील बेळगांवाशी हवाईमार्गाने जोडली गेली आहेत.

पर्यटनस्थळे[संपादन]

कमलबस्ती

बेळगांव पश्चिम घाटाच्या पायथ्यावर असल्यामुळे शहरास थंडगार हवामान व हिरवागार निसर्ग लाभलेला आहे. अनेक ऐतिहासिक वास्तू, मंदिरे, चर्च शहरभर पसरले आहेत. बेळगांव हे कुंदा या गोड पदार्थासाठी प्रसिद्ध आहे. रट्टा राज्यकर्त्यांनी बांधलेला बाराव्या शतकातील बेळगांवचा किल्ला इंडो-सार्केनीक व दख्खनी वास्तुकलेनुसार बांधला गेला आहे. हा किल्ला शहराच्या मध्यवस्तीत आहे व आतमध्ये काही मशिदी व मंदिरे आहेत. चालुक्य वास्तुकलेनुसार बांधलेल्या कमलबस्ती च्या आत नेमीनाथ तीर्थंकराची प्रतिमा आहे व छतास सुंदर कमळाची (मुखमंटप) रचना केली गेली आहे. राकसटोप येथे एक भव्य पाषाण प्रतिमा असून मार्कंडेय नदीवर धरण बांधलेले आहे. बेळगांवातील सर्वांत जुने मंदिर कपिलेश्वर येथे स्वयंभू ज्योतिर्लिंग आहे व यास दक्षिणकाशी असे संबोधले जाते. जांबोटी येथे हिरवेगार पर्वत असून लोकप्रिय पर्यटनस्थळ आहे.[१९][२०]

इतर प्रसिद्ध पर्यटनस्थळे- श्री हरीमंदिर, शिवाजी उद्यान, संभाजी उद्यान, नाथ पै पार्क, वज्रपोहा व गोडचिन्माळकी धबधबा, सेंट मेरी चर्च

संदर्भ[संपादन]

  1. "फॉलिंगरेन.कॉम-बेळगांव", फॉलिंगरेन.कॉम ,२८-०२-२००७, (इंग्रजी भाषेत)
  2. "बेळगांव एन.आय.सी", बेळगांव एन.आय.सी
  3. "सेंट्रल एक्साईज-बेळगांव", सेंट्रल एक्साईज बेळगांव
  4. "बेळगावच्या नामांतरास केंद्र सरकारचा नकार", सकाळ वृत्तसमूह ,२१-०८-२००७, (मराठी भाषेत)[मृत दुवा]
  5. "बंगलोर नामकरण केंद्रीय गृहमंत्रालयात अडकले", न्युइंडएक्सप्रेस ,२१-०८-२००७, (इंग्रजी भाषेत)
  6. "आपल्याला आपलं काम आवडलं तर आयुष्य हे सुंदर गाणं असेल", टाइम्स ऑफ इंडिया ,०२-०३-२००७, (इंग्रजी भाषेत)
  7. "हेल्मेटसक्तीच्या नावाखाली पोलिसांचा छळ[मृत दुवा]", पुढारी ,०२-०३-२००७, (मराठी भाषेत)
  8. जयशंकर जयरामय्या,"कन्नडभाषिक जाळ्यात अडकले", द फायनान्शियल एक्सप्रेस (इंग्रजी भाषेत)
  9. बेळगांव निपाणी बिदर कारवारचा सीमाप्रश्न काय आहे-बेळगांव तरुण भारत (पीडीएफ फाईल)
  10. "मायमराठीच्या रक्षणासाठी मराठी ऐक्याची भक्कम फळी आवश्यक", पुढारी (मराठी भाषेत)
  11. "कन्नड गुंडाचा धुडगूस सुरूच!", पुढारी (मराठी भाषेत)
  12. "भारतीय जनगणनेची साठवलेली माहिती-वेबअर्काईव.कॉम", भारतीय जनगणना आयोग / वेबअर्काईव.कॉम ,०३-०३-२००७, (इंग्रजी भाषेत)
  13. गिरीश कुबेर,"जिल्हा नेहमीच वादग्रस्त होता", इकॉनॉमिक टाइम्स ,२८-११-२००५, (इंग्रजी भाषेत)
  14. "पापुंच्या त्या वक्तव्यावर तीव्र पडसाद: हातच्या काकणाला आरसा कशाला?[मृत दुवा]", पुढारी (मराठी भाषेत)
  15. "बेळगांव-२ राज्य व २ भाषांची कहाणी", याहू! भारत ,२४-११-२००५, (इंग्रजी भाषेत)
  16. "बेळगांवाचा इतिहास", वर्ल्ड६६.कॉम
  17. "बेळगांवातील उद्योगधंदे", बेळगांव एन.आय.सी (इंग्रजी भाषेत)
  18. "बेळगांव जिल्हा", कर्नाटक.कॉम (इंग्रजी भाषेत)
  19. "बेळगांव पर्यटन", बेळगांव महानगरपालिका
  20. "बेळगांव एन.आय.सी पर्यटन", बेळगांव एन.आय.सी

बाह्य दुवे[संपादन]


Wiki letter w.svg
कृपया स्वत:च्या शब्दात परिच्छेद लेखन करून या लेखाचा / विभागाचा विस्तार करण्यास मदत करा.
अधिक माहितीसाठी या लेखाचे चर्चा पान, विस्तार कसा करावा? किंवा इतर विस्तार विनंत्या पाहा.