प्रणय

विकिपीडिया, मुक्‍त ज्ञानकोशातून


Broom icon.svg
या लेखाचे शुद्धलेखन किंवा/आणि मराठी व्याकरण मराठी विकिपीडियासाठी अनुकूल नाही. कृपया लेख तपासून शुद्धलेखन करावे. हा साचा अशुद्धलेखन किंवा/आणि मराठी व्याकरणविषयक चुका आढळल्यास वापरला जातो. या संबंधी अधिक चर्चा करायची असल्यास अथवा काही शंका/ प्रश्न असल्यास कृपया चर्चापान वापरावे.


भारतीय संदर्भाने प्रणय या शब्दाच्या विविध अर्थछटा भिन्न भीन्न अर्थ प्रकट करतात.मैत्री,आकर्षण, शृगांर, प्रिती, सहवास, संवाद, स्पर्श किंवा निखळ प्रणयचेष्टा या पैकी एक किंवा अधीक गोष्टींच्या आस्वादातून प्रणय अभिव्यक्त होतो.प्रणय काही वेळा हेतूपूर्वक, तर काही वेळा आधी न ठरवताही घडून जातो.काही वेळा तो निव्वळ एक भावना, एखादी प्रणय कल्पना तर काही वेळा भक्तीरसानेही अभिव्यक्त होतो.

प्रणायाच्या योगाने मिळणाऱ्या आनंदाची अनुभूतीत प्रणयाच्या उत्कटतेत केवळ कामुकतेचे आधिक्य अथवा अतिरिक्तता नसून, ती उत्कटता पावित्र्य, आदर, संपूर्णता या गुणांनी युक्त आहे. 'प्रणय` शब्दांत समर्पण, निवेदन हा मुख्य भाव आहे. स्वतःच्या व्यक्तिमत्त्वाचे, संपूर्ण 'स्व` त्वाचे दुसऱ्या व्यक्तीला पवित्र भावाने, आदर बुद्धीने समर्पण करणे.

प्रणय-भावाच्या बिंबातील 'काम` हा एक किरण आहे, एवढेच. कामुकता ही संपूर्ण प्रणयबिंबाची व्यािप्त्‌ करीत नाही. किंबहुना कामुकतेशिवायदेखील प्रणय असू शकतो.

व्यूत्पत्ती आणि अर्थ छटा[संपादन]

'प्रणय` या शब्दाचा अर्थ 'जवळ नेणे` असा आहे. 'प्रणय` या शब्दांत मूळ धातू 'नी` आहे. त्याचा अर्थ 'नेणे` असा आहे. 'नी` पासुन 'नय` एक धातूसाधित होते. 'प्र` या उपपदाचे अर्थ अतीशयित्व, आधिक्य उत्कटत्व, पुढे असे आहेत. उदा. प्र + मत्त (अतीशयित्व), प्र + वाद (आधिक्य), प्र + गूढ (उत्कटत्व) प्र + गति (पुढे). 'प्रणय` हा शब्द 'प्र` या उपपदाचे सर्व अर्थ, (अतीशयित्व, आधिक्य, उत्कटता, पुढे) समन्वित करणारा आहे.

प्रणयास (मीलनास) आतुर किंवा उत्सुक स्त्री/पुरूष प्राणी अथवा मानवास प्रणयातुर असा शब्द वापरला जातो.

संस्कृती[संपादन]

प्रणय हा शब्द भारतीय संस्कृतीत अगदी व्यक्तीचे नाव या विशेषनाम स्वरूपातही येतो.शान्तिसूक्ते झाल्यानंतर अथर्ववेदात प्रणयसूक्ते आहेत. पतिपत्नीचे ऎक्य कसे राहील, कोणत्या रूपात राहील, पती - पत्नी एकमेकांचे दोष कमी कसे करतील आणि गुण कसे वाढवतील ह्याची चर्चा आणि चित्रण प्रणयमंत्रात आहे. पतीपत्नी एकजीव असली पाहिजेत आणि त्याच्यासाठी त्यांनी काय केले पाहीजे, काय अपेक्षित आहे ह्याचेही चित्रण अथर्ववेदात आहे.[१]

ऋषी -मुनींनी प्रणयरत प्राण्यांच्या हत्येचाही निषेध करण्याची तसेच, प्रणायाची वर्णने प्राचीन साहीत्यात आढळतात.श्रीकृष्ण राधेचा प्रणयातील निर्मळपणा समाज आणि धर्माने मान्य होता.गाथा सप्तशती च्या लोकसाहित्य गाथातून महाराष्ट्रीय जिवनातील प्रणयाची वर्णने आढळतात.आदी शंकराचार्यांनी वादविवादात प्रणयासंदर्भातील भारतीय सनातन धर्मिय भूमिकेची मांडणी केली. मध्ययूगीन काळात भक्तीरसाकरिता प्रणयाची उदाहरणे संतवचनांनमध्ये आढळतात.

पण प्रत्यक्ष भारतीय जिवनपद्धतीत प्रणय धार्मिक,सामाजिक आणि कुटुंबव्यवस्थेने घालून दिलेल्या परिघातच अभिप्रेत असे.त्याचा एक परिणाम सहसा प्रणयाची अभिव्यक्ती अप्रत्यक्ष थोरामोठ्यांच्या नकळत, हळूवार आणि संवेदनशीलता जपत झाल्याचे आढळून येते.

प्रत्यक्षात या परिघाने बऱ्याच बाबतीत व्यक्तिस्वांतत्र्यही कुंठीतही केले.सामाजिक कुप्रथांविरूद्ध १९-२०व्या शतकाच्या प्रारंभी समाज सुधारकांनी आवाज उठवण्यास सुरवात केली. तरी प्रणय या विषयावर रघुनाथ धोंडो कर्वे यांनी तत्कालीन समाजव्यवस्थेचा विरोध आणि अवमानना झेलून प्रणयाचा विषय चर्चेकरिता खुला करण्याचा आग्रही प्रयत्न केला.

१९५०च्या दशकात ताराबाई शिंदे यांनी स्त्रीपूरूषतुलना या ग्रंथातून स्त्रीयांच्या समोरील प्रश्न परखडपणे मांडले. विभावरी शिरुरकर यांचा कळ्यांचे निःश्वास॔ हा कथासंग्रह प्रकाशित झाल्यावर स्त्रियांच्य लेखनाला स्त्रीचे खरे सत्त्व सापडलेले आढळून येते. कळ्यांचे निःश्वास॔ कथासंग्रहातील हिंदोळ्यावर॔ या कादंबरीतील नायिका या व्यक्तीस्वातंत्र्याच्या प्रखर जाणीवांचा आविष्कार करतात. व्यक्तीस्वातंत्र्य + वास्तववाद अशा प्रेरणा एकत्रीत जागृत होऊन विभावरीबाई स्त्रीविश्वाचे खरेखुरे दर्शन घडविण्याकडे वळल्या.

भारतीय वाडमय आणि भारतीय चित्रपट सृष्टीनेसुद्धा प्रणय हा विषय २०व्या शतकात समाजासमोर अधिक मोकळे पणाने माडण्यास सुरवात केली स्वातंत्र्योत्तर काळात व्यक्तिस्वातंत्र्य विषयक कायद्याचे पाठबळही मिळत गेले.

१९६०च्या दशकानंतर पाश्चात्य विचारसरणीचा हळूहळू परिणाम समाजजीवनावर होऊन अधिक मोकळेपणा येत असल्याचे आढळून येते.तर स्वतःस संस्कृती रक्षक म्हणवणाऱ्यांकडून पाश्चिमात्यिकरणाच्या विरोधाच्या निमित्ताने व्हॅलेन्टाईन्स डे विरोधही होतो,त्या एवजी वसंत पंचमीस प्रणयदिन म्हणून साजरा करावा असे त्यांचे आवाहन असते .दुसरीकडे दिग्दर्षक अमोल पालेकर आणि वंदना खरे,...,... नी मराठी चित्रपट आणि रंगभूमीवरील प्रणय विषय अधिक मुक्तपणे हाताळण्यास आरंभ केला असे आढळते.

आदर्श प्रणय कसा असावा[संपादन]

प्रणय विश्वात सुन्दर विचार असावेत, विकार असू नये.मिलनाबद्दल मनाची हूर हूर असावी, हवस नसावी.सयंत असावा, आवेग नको .उदात्तता हवी प्रेमऊन्माद नको.असावे सयंमी अनिर्बंध वासना नको.

मनाचा/ देहाचा प्रणय हवा पण बलाचा प्रयोग नसावा.मनाची तृप्तिहवी, वख वख नको .हळुवार अलवर स्पर्ष हवा,पाशवी आंदोलने नको.गारवा हवा , चटका नको.शृंगार हवा भावानाचा आधिकार नसावा देहाचा.

ऊद्वेग नको आवेश नको.स्वैराचार तर नकोच नको काळजीपरस्परांची घेतली जावी .समांतर दोघा कडून दोघाना सुख दिले जावे.[२]

लावणी सारख्या माध्यमातील मर्यादित स्वरूपातील उशृंखल कामूकता आणि प्रणयचेष्टेतील खेळकरपणा प्रणयभावनेचा आस्वाद आणि आनंद घेण्यास उपयूक्त मानली जाते.

बंधने[संपादन]


Wiki letter w.svg
कृपया या लेखाचा / विभागाचा विस्तार करण्यास मदत करा.
अधिक माहितीसाठी या लेखाचे चर्चा पान, विस्तार कसा करावा? किंवा इतर विस्तार विनंत्या पाहा.

प्रणयाच्या अभिव्य्क्तीला सहसा दोन किंवा मर्यादित व्यक्तीपुरती मर्यादित असते तरीसुद्धा बऱ्याचदा नैतीक मुल्ये आणि कायद्याच्या बंधनांचा स्विकार करावा लागतो. बऱ्याचदा विवाहसंस्था,कुटूंब,समाज,क्लास-वर्ण-जाती-धर्म आणि शासन व्यवस्थासुद्धा प्रणयाच्या अभिव्यक्तीतील अडसर बनू पहातात/असतात.

ब्रह्मचर्य,संन्यास,वैराग्य,विरक्‍ति,समर्पण,त्याग या स्व-स्विकृत, किंवा लादल्या गेलेल्या अपेक्षा आणि बंधनातून बंधनांची निर्मिती होते.

उपरोल्लेखित काही बंधनांबाबत औचित्याचा मुद्दे उपस्थित केले जातात. मुलभूत अधिकार आणि व्यक्तिस्वातंत्र्य ,स्त्रिवादी चळवळीने प्रणयाच्या अभिव्यक्तीवरील बंधनांबाबत वेळोवेळी प्रश्नचिन्हे उभीकरून चळ्वळी केलेल्या आढळतात.

विद्यार्थी जीवन आणि पौगंडावस्था[संपादन]

पौगंडावस्थेतून जाणाऱ्या नव तरूण तरूणींना केवळ नैसर्गीक शारिरीक आकर्षणाची वस्तुस्थिती स्वाभावीक मोकळेपणाने स्विकारतानाच, शारिरीक आकर्षण म्हणजे प्रेम नव्हे याची जाणीव लैंगिक शिक्षणाच्या माध्यमातून दिली जाणे अपेक्षीत असते.प्रितीच्या उत्कट भावना जपतानाच अभ्यासातून लक्ष विचलीत होणार नाही याची काळजी विद्यार्थी जीवनात घावी असा सल्ला दिला जातो.

सौंदर्य आणि प्रणय[संपादन]

साहीत्य आणि प्रणय[संपादन]

विवाह संकल्पनेची माहिती विविध कथा आणि गोष्टींच्या माध्य्मातून बाल वाङमयाच्या माध्यमाने होते. कुमार वयात भारतीय धार्मिक साहीत्यातील कथातून अप्रत्यक्षपणे प्रणयकथांशी परिचय होत जातो.

मराठी काव्य कथा कांदबऱ्याच्या माध्यमातून विपूलप्रमाणात प्रणयविषयक लेखन होत आकले आहे.चंद्रकांत काकोडकर, ना.सी.फडके, सुहास शिरवळकर, बा.सी.मर्ढेकर इत्यादींच्या मराठी प्रणय साहित्याला लोकप्रियता लाभली. मेनका, अप्सरा, इत्यादी मासिकांनी प्रणयकथांना प्रसिद्धी दिली.

विवीध कला आणि प्रणय[संपादन]

गीत,संगीत,काव्य,नृत्य,गायन,काव्य,लालीत्य,नाट्य,चित्र,छायाचित्रण,चित्रपट अशा विविध अशा विविध कलामाध्यमांच्या निर्मिती किंवा आस्वादानेसुद्धा प्रणयाची अभिव्यक्त होत असतो.

शृंगार हा याचा मुख्यरस मानला गेला असलातरी बऱ्याचदा इतर नवरसांचे सानिध्यसुद्धा असते.

काही वेळा कलांप्रमाणेच क्रिडा खेळ आणि व्यायामांचे प्रकारही प्रणयास सहाय्यभूत होऊ शकतात.

चित्रपट, दृकश्राव्य माध्यमे आणि प्रणयदृश्ये[संपादन]

चित्रपट हे कलेचे नवीनतम पण प्रभावी माध्यम समजले जाते.त्यात इअतर नवरसांसोबतच भारतीय चित्रसृष्टीच्यापरिपेक्षात शृंगाररस आणि प्रणयदृश्यांवर बराच भर असतो.

वैवाहीक जीवन आणि प्रणय[संपादन]

वैवाहीक जिवनात प्रणय,कामजीवन आणि सृजनाचे अनन्य साधारण महत्त्व आहे.

कामजीवन आणि प्रणय[संपादन]

या विभागाचा मुख्यलेख कामुक प्रणय

प्रणय क्रिया[संपादन]

ज्याने प्रणय ईष्ट(साध्य/favourable)होतो त्या क्रिया. इंग्रजी

प्रकार[संपादन]

हेही पाहा[संपादन]


Wiki letter w.svg
कृपया या लेखाचा / विभागाचा विस्तार करण्यास मदत करा.
अधिक माहितीसाठी या लेखाचे चर्चा पान, विस्तार कसा करावा? किंवा इतर विस्तार विनंत्या पाहा.

संदर्भ[संपादन]

  1. google's cache of http://web.archive.org/20120307163908/geetaadhyay15.blogspot.com/. It is a snapshot of the page as it appeared on 12 Dec 2009 05:41:41 GMT
  2. Google's cache of http://aayushpradhan.blogspot.com/2007_11_01_archive.html. It is a snapshot of the page as it appeared on 12 Dec 2009 04:11:57 GMT.

बाह्य दुवे[संपादन]