पौगंडावस्था

किशोरवय किंवा किशोरावस्था (Adolescence) म्हणजे मोठे होण्याचा काळ. अपरिपक्व मुलाचे (कुमाराचे) पूर्ण वाढ झालेल्या प्रगल्भ तरुणात रूपांतर होण्याच्या प्रक्रियेचा कालखंड. माणसाची वाढ व विकास हे जन्मापासून (त्याही आधी गर्भधारणेपासून) सुरू असले तरी त्यांच्या अनेक टप्प्यांपैकी (भ्रूण, नवजात अर्भक, शिशु, बालपण, कुमार, किशोर, तरुण, प्रौढ, इ.) एका विशिष्ट संक्रमणाच्या कालावधीला टप्प्याला किशोरवय म्हणतात व त्यातील लैंगिक विकासाच्या टप्प्याला पौगंडावस्था म्हणतात.

पौगंडावस्था ही बालपणापासून पूर्ण स्त्री किंवा पुरुष होण्याच्या मधील संक्रमणाचा काळ असते. यावेळी मुलींच्या आणि मुलांच्या शरीरातील अंत:स्त्रावांमध्ये बदल होत असतात. त्याच बरोबर शारीरिक, मानसिक आणि वैचारिक बदलही होत असतात. व्यक्ती आक्रमक बनते, आपल्या रुपाबद्दल अधिकाधिक जागरुक होते व स्वभाव हळवा होतो.

मुलींत महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे स्त्रीबीजे निर्माण होणे व पाळी सुरू होणे हे सर्व होत असतानाच स्तन वृद्धि आणि इतर लैंगिक विकासही होत असतो. यावेळी शरीरात आकर्षक बदल होणे, लैंगिक जाणीवा विकसित होणे, भिन्नलिंगी व्यक्तींबद्दल आकर्षण वाटणे, समलिंगी व्यक्तीबद्दल इर्षा वाटणे अशीही प्रगती होत असते.

इंग्रजीत प्युबर्टी हा शब्द आलाय तो लॅटीनमधल्या "प्युबेस' या शब्दावरून. प्युबेस म्हणजे जननेंद्रियावरील केस. हे केस उगवू लागले की व्यक्ती वयात आली असं पूर्वी मानण्यात येत असे. याबरोबरच पुरुषाचा आवाज फुटणे आणि त्याला दाढी-मिशा उगवणे ही चिन्हंही दिसतात, तर स्त्रीची मासिक पाळी सुरू होते आणि स्तन वाढू लागतात.. मुलांचे आवाज फुटतात (घोगरे/पुरुषी) होतात. शिश्नाची व वृषणाची वाढ होऊ लागते, वृषणाचा आकार मोठा होउन त्यांचा रंग गदड काळपट होतो.

किशोरवय

हा संक्रमणाचा कालखंड साधारणपणे पौगंडावस्थेपासून सुरू होतो व माणसाचे पूर्ण विकसित प्रौढ व्यक्तीत रूपांतर झाल्यावर संपतो. त्यामधे माणसाच्या शारीरिक, लैंगिक, मानसिकचा व सामाजिक वाढ व विकासाचा समावेश होतो. या प्रक्रिया थोड्या पुढे-मागे सुरू होत असल्याने व कमी-अधिक काळापर्यंत सुरू राहात असल्याने किशोरावस्थेची निश्चित व्याख्या करणे व कालमर्यादा ठरवणे अवघड आहे (व त्यामधे तज्ञांत मतभेद आहेत). सर्वसामान्यपणे दहाव्या वर्षापासून सोळा ते वीस वर्षांपर्यंतच्या कालखंडाला किशोरावस्था मानण्यात येते. त्यातही मुलींत हा कालावधी मुलांपेक्षा आधी सुरू होतो व आधी संपतो (मुलींत 10 ते 16 व मुलांत 12 ते 18 वर्षे). मुलाची सामाजिक-आर्थिक-कौटुंबिक परीस्थिती, पोषण, भोवतालचे वातावरण इत्यादींवरतो अवलंबून असतो (दारिद्र्य व कुपोषणामुळे हा कालखंड उशीरा सुरू होतो). तो निरनिराळ्या ठिकाणच्या प्राकृतिक-सामाजिक-सांस्कृतिक वैशिष्ट्यांप्रमाणेही तो बदलतो. या कालखंडाची सुरुवात आता पूर्वीपेक्षा लवकर होत असली तरी, शिक्षणाचा लांबलेला कालावधी व पालकांवर अवलंबून असण्याचा वाढलेल्या काळ यांचा विचार केल्यास संपूर्ण व स्वयंपूर्ण पुरुष/स्त्री बनायला आता खूपच जास्त वेळ लागतो.

किशोरावस्थेतील लैंगिक विकासाच्या कालावधीला पौगंडावस्था (Puberty) असे म्हणतात. मेंदूमधून विशिष्ट वयात येणाऱ्या संदेशांनुसार उत्तेजित झालेल्या अंतःस्रावी ग्रंथींच्या नियंत्रणाखाली हा लैंगिक गुणधर्मांचा व लैंगिक अवयवांचा विकास होतो व व्यक्ती पुनरुत्पादनक्षम बनते.

किशोरवयात मुलांमधे (मुलगे व मुली) होणारे बदल

किशोरवयातील बदलांचे शारीरिक बदल, मानसिक बदल, बौद्धिक बदल व सामाजिक बदल असे वर्गीकरण करता येईल.

शारीरिक बदल

सर्वसाधारण वाढ व विकास

पूर्णत्वाकडे जाणारी शारीरिक वाढ आणि निरनिराळ्या अवयवांचा परिपक्वता आणि प्रौढत्वाकडे होणारा विकास या प्रकारे या वयात शारीरिक बदल होतात.

या वयात उंची व वजनात एकदम वाढ होते. बांध्यामधे मुलगा किंवा मुलीला अनुरूप बदल होतात. उंची व रुंदी दोन्हींमधे मुलाचा बांधा थोराड दिसतो आणि मुलीचा बांधा त्या मानाने लहानखोरा आणि नाजुक दिसतो. स्नायूंची वाढ होते. पण त्यातही, मुलांमधे चपळता व ताकदीसाठी वापरल्या जाणाऱ्या स्नायूंचे, तर मुलींमधे न थकता दीर्घकाळ काम करू शकणाऱ्या स्नायूंचे प्रमाण वाढते. चरबीच्या प्रमाणातही वाढ होते. पण शरीरात चरबीचे वाटप मुलांमधे व मुलींमधे वेगवेगळ्या व वैशिष्ट्यपूर्ण प्रकारे होते. यामुळे मुलांचे शरीर भरदार दिसते व मुलींच्या शरीराला गोलवा येतो.

त्वचा व केसांत बदल होतात. त्वचेतील घर्मग्रंथींच्या व तैलग्रंथींच्या प्रमाणात वाढ झाल्याने मुलाच्या व मुलीच्या शरीराला वैशिष्ट्यपूर्ण वास येतो व तारुण्यपीटिका येतात. मुलाचे केस राठ व कडक होतात व मुलीचे केस मऊ होतात. पूर्वी जवळजवळ न दिसणारी लव असलेल्या शरीराच्या अनेक भागांवर (जननेंद्रियावर) नव्याने लांब राठ व जास्त कुरळेपणा असणारे केस येतात. मुलात व मुलीत ही केसांची वाढ वैशिष्ट्यपूर्ण असते (दुय्यम लैंगिक बदल).

आवाजात बदल होतात. आधी (कुमारवयात) मुलगा व मुलीचा आवाज साधारण सारखाच असतो. पण किशोरवयात वयातील कवटीच्या हाडांतील पोकळ्यांच्या (Sinuses) व मुलांमधे स्वरयंत्राच्या वाढीमुळे मुलाचा आवाज खालच्या पट्टीतील घुमणारा व घोगरा होतो व मुलीच्या वरच्या पट्टीतील आवाजात गोडवा व गोलवा येतो.

अंतःस्रावी ग्रंथींचा विकास

मेंदूतील गावदुम ग्रंथीकडून येणाऱ्या संदेशांमुळे पोष/पीयुष ग्रंथी उत्तेजित होते. तिच्यातून स्रवणाऱ्या पोषक अंतःस्रावांच्या चालनेमुळे व नियंत्रणाखाली इतर अंतःस्रावी ग्रंथींचा (अवटु, अधिवृक्क ग्रंथी, जननग्रंथी, इ.) विकास होतो. त्यांतून स्रवणाऱ्या अंतःस्रावांच्या चालनेमुळे व नियंत्रणाखाली संपूर्ण शरीरात अनेक बदल होतात.

मेंदूची वाढ व विकास

मेंदूची जवळजवळ 95% वाढ कुमारवयापर्यंतच झालेली असते. उरलेली वाढ (शेवटचे 5-10%) व मुख्यतः विकास किशोरवयामधे पूर्ण होतो. किशोरवयातील वैशिष्ट्यपूर्ण बौद्धिक विकास व मानसिकता हा मेंदूच्या मुख्यतः अधिमस्तिष्क या भागाच्या वाढ व विकासाचा परिणाम असतो. अधिमस्तिष्काच्या करड्या भागातील चेतापेशींची संख्या मोठ्या प्रमाणात वाढते. त्याचबरोबर चेतातंतुमय पांढऱ्या भागातही वाढ होते. यामुळे चेतापेशींतील परस्पर-संपर्कात व संदेशवहनात मोठ्या प्रमाणात वाढ होते.

दोन चेतातंतूंतील संदेशवहन चेतातंतू-जोडणीमधे (Synapse) विशिष्ट रासायनिक संकेतांमार्फत होते. जन्मापासून कुमारावस्थेपर्यंत येणारे अनेक प्रकारचे व असंख्य अनुभव, त्यांचे विश्लेषण, त्यांचा अर्थ लावणे, त्यांची स्मृती ठेवणे व त्यांना प्रतिक्रिया देणे, इत्यादी कामांसाठी मेंदूमधे अशा असंख्य जोडण्या तयार झालेल्या असतात. त्या सर्वांचाच पुढे उपयोग असतो असे नाही. शिवाय त्यांचा पसारा व गुंत्यामुळे मेंदूची कर्यक्षमता कमीच होते. अशा अतिरिक्त व अनावश्यक जोडण्या ओळखून त्यांतील संदेशवहन बंद करण्याचे आणि उपयुक्त व आवश्यक जोडण्या अधिक सक्षम करण्याचे काम किशोरवयात होते. याला मेंदूची मशागत (Synaptic Pruning) असे म्हणतात. यामुळे एका दृष्टीने मेंदूची सफाई होते; भावी आयुष्याला आवश्यक व मार्गदर्शक संस्कारांचे रक्षण होते व मेंदूच्या कार्यक्षमतेत वाढ होते.

या सर्वांमुळे |अधिमस्तिष्क व |मेंदूचे इतर भाग यांमधील संदेशवहन व संपर्कात मोठ्या प्रमाणात वाढ होऊन ते अधिक जलद होतात व त्यांची कार्यक्षमता वाढते. यामुळे माहितीचे (मुख्यतः धोक्यांचे) योग्य विश्लेषण करणे व अर्थ लावणे; उत्स्फूर्त भावनांवर नियंत्रण ठेवणे; भावी आयुष्याचे नियोजन करणे व निर्णय घेणे या क्षमता वाढतात. या सर्वांमुळे वर्तणुकीवर मुख्यतः प्रतिबंधात्मक नियंत्रण येते.

लैंगिक वाढ व विकास

मेंदूतून हायपोथॅलॅमसद्वारे येणाऱ्या संदेशांमुळे उत्तेजित झालेल्या पीयुष/पोष ग्रंथीच्या चालनेमुळे व नियंत्रणाखाली जननग्रंथींची (मुलांमधे वृषण व मुलींमधे अंडाशय) वाढ होते व त्यांचे कार्य (बीज-निर्मिती व विशिष्ट अंतःस्रावांची निर्मिती) सुरू होते. मुलांमधे वृषणातून स्रवणाऱ्या टेस्टोस्टेरॉनच्या चालनेमुळे व नियंत्रणाखाली लिंग, सेमिनल व्हेसिकल्स, प्रोस्टेट, इ. ची वाढ व विकास होतो. मुलींमधे अंडाशयातून स्रवणाऱ्या ईस्ट्रोजेन व प्रोजेस्टेरॉनच्या) चालनेमुळे व नियंत्रणाखाली योनी, गर्भाशय व अंडवाहिन्यांची वाढ व विकास होतो. त्याचबरोबर जननग्रंथींमधे बीजांची (मुलांमधे वृषणात शुक्रजंतूंची व मुलींमधे अंडाशयात स्त्रीबीजांची) निर्मिती सुरू होते.

याच लैंगिक विकासाच्या कालखंडाला पौगंडावस्था असे म्हणतात. परिणामी मुलांमधे अधूनमधून लिंग-ताठरता व स्वप्नावस्था (अचानक झोपेत असतांना वीर्यस्खलन होते.) येते व मुलींमधे मासिक पाळीची सुरुवात होते व या कालखंडाच्या शेवटी दोघांमधेही पुनरुत्पादन क्षमता निर्माण होते.

या बदलांबरोबरच दुय्यम लैंगिक अवयवांची वाढ होते व बाह्यतः दुय्यम लैंगिक चिन्हे दिसू लागतात. मुलांमधे वृषणांची व लिंगाची वाढ दिसून येते; दाढी-मिशा वाढू लागतात; काखा व जननेंद्रीयाभोवती केसांची वैशिष्ट्यपूर्ण वाढ होते व संपूर्ण अंगावर (विशेषतः छाती, पोट, हात व पाय) राठ व कुरळे केस येतात. मुलींमधे बाह्य जननेंद्रियाची (विशेषतः बाह्य व आंतरोष्ठ) वाढ होते; एका टप्प्यापर्यंत स्तनांची वाढ होते;नितंबांची वाढ होऊन त्यांना गोलवा येतो आणि काखा व जननेंद्रीयाभोवती केसांची वैशिष्ट्यपूर्ण वाढ होते. या सर्वांच्या परिणामी मुलगा व मुलीचे किशोरावस्थेमधून पूर्ण विकसित व पुनरुत्पादनक्षम तारुण्यावस्थेत रूपांतर होते.

मानसिक – भावनिक बदल

या वयातील कल्पना, संकल्पना, विचार व भावना मुलाच्या पुढील संपूर्ण आयुष्यावर परिणाम करतात.

या वयातील मुले स्वतःला व भोवतालच्या जगाला समजून घेण्याचा, ताडून बघण्याचा व मर्यादा समजून घेण्याचा आणि जगामधे आपले स्थान ओळखण्याचा व निर्माण करण्याचा प्रयत्न करत असतात. मुलांमधे स्वत्वाची जाणीव निर्माण होऊ लागते व ती आत्मसन्मान राखण्याचा प्रयत्न करतात. ती स्वतःला व इतरांना ओळखण्याचा प्रयत्न करू लागतात. उत्स्फूर्त वर्तणुकीवर नियंत्रण मिळवण्याचा प्रयत्न, जबाबदारी जाणण्याचा व पेलण्याचा प्रयत्न, मोठे होण्याची इच्छा, भविष्य-नियोजन, निर्णयक्षमतेची वाढ हे या कालखंडाचे वैशिष्ट्य म्हणता येईल. नाविन्याची ओढ व नवनिर्मितीच्या इच्छेमुळे या वयातील मुले उत्साही पण अस्वस्थ, अस्थिर व स्वप्नाळू वृत्तीची वाटतात. पण त्यांचा वैचारिक व भावनिक स्थिरपणाकडे प्रवास सुरू असतो. त्यांना स्वतःचे, स्वतःच्या बाह्य गुप्तांगांचे व त्यांच्या कार्याचे; भिन्नलिंगी व्यक्तींचे; भोवतालच्या जगाचे; नाविन्याचे, अज्ञाताचे व भविष्याचे प्रचंड कुतूहल असते. त्यांना नवीन गोष्टी करून बघण्याची, नवीन अनुभव घेण्याची व शोध घेण्याची तीव्र इच्छा (व कामेच्छा – गुप्तांगांचा वापर करून बघण्याची इच्छा) असते.

त्यांना सतत प्रश्न पडतात व त्यांची उत्तरे शोधण्याचा त्यांचा प्रयत्न असतो.

ती अधिक साहसी, बेधडक, बेदरकार व निर्भय असतात व संकटाला/प्रश्नाला भिडण्याची त्यांची वृत्ती असते. पण त्याचबरोबर धोक्याचे मोजमाप करून व पारखून धोक पत्करण्याच्या क्षमतेचा विकास करण्याचा व वाढते शारीरिक व मानसिक ताण-तणाव सहन करण्यासाठी सहनशक्ती वाढवण्याचा त्यांचा प्रयत्न असतो.

त्यांच्या स्वभावात बंडखोरी येते. त्यांना सतत शंका येतात व प्रश्न पडतात. न कळणाऱ्या गोष्टींनी ती अस्वस्थ होतात व न पटणाऱ्या गोष्टींसाठी वादविवाद (भांडणे-मारामाऱ्या) करतात. विसंगत व विसंवादी गोष्टींनी उडालेल्या वैचारिक व भावनिक गोंधळातून बाहेर पडण्याचा ती प्रयत्न करत असतात.

सत्य पडताळून पाहाण्याचा त्यांचा प्रयत्न असतो. एखादी गोष्ट जशीच्या तशी, कुणी सांगितली म्हणून, स्वीकारण्यास ती तयार नसतात. म्हणून ती इतरांच्या अधिकाराला आव्हान देतात व व्यवस्थेविरुद्ध वर्तणूक करतात.

परंतु या वरील वृत्तींमुळे व बदलांमुळे किशोरवयातील मुले एकीकडे न ऐकणारी, अनादर करणारी, उद्धट, हातबाहेर गेलेली, बेफिकीर व बेदरकार वाटतात (विशेषतः मुलगे) तर दुसरीकडे ती हळवी, स्वप्नाळू, अस्थिर, भेदरलेली, प्रलोभनांना पट्कन बळी पडू शकणारी वाटतात व ती धोक्यांना बळी पडण्याची शक्यता वाढते (विशेषतः मुली). पण दोन्ही प्रकारच्या वृत्तींचे वेगवेगळ्या संदर्भात वेगवेगळ्या प्रमाणातील मिश्रण प्रत्येक मुलात आढळते.

या वयात अनेक गोष्टींचे आकर्षण वाटते. भिन्नलिंगी व्यक्तीचे आकर्षण तर साहजिकच असते. पण आदर्शवाद, निरनिराळ्या आदर्शवादी विचारसरणी, भव्य गोष्टी यांचेही आकर्षण असते. आदर्श-व्यक्ति आणि त्याचबरोबर बंधने झुगारणाऱ्या, बंडखोर, वेगळ्या वाटेने चालणाऱ्या व्यक्तींबद्दलही (क्रांतिकारी व गुन्हेगारी वृत्तीच्या अशा दोन्ही) त्यांना आकर्षण वाटते.

बौद्धिक बदल

या वयातील वैशिष्ट्यपूर्ण मानसिकता, विचारांची पद्धत व वागण्याची पद्धत हे या वयातील बौद्धिक बदलांचेच परिणाम म्हणता येतील.

वैचारिक बदल

अधिमस्तिष्काच्या विकासामुळे मुलांच्यात वैचारिक बदल होतात. त्यांची बौद्धिक झेप वाढते व ती विचार करू लागतात. त्यांच्या विचारांत तार्किकता येऊ लगते. त्यांना नव्या कल्पना सुचतात. मुख्यतः नातेसंबंध, समाजव्यवस्था, धर्म, नीती, योग्य-अयोग्य, न्याय-अन्यय, खरे-खोटे, राजकारण इ. संबंधी; तसेच सत्याच्या सापेक्षतेसंबंधी व एकूणच विचारप्रक्रियेसंबंधीही नवे, संकल्पनात्मक, अमूर्त व मूलभूत विचार ती करू लागतात. वर्तमान परीस्थिती, तिची भूतकाळाशी पडताळणी व भविष्य-नियोजन यांसाठीही ती विचार करतात. साहजिकच या काळात त्यांच्यात वैचारिक अस्थिरता व चलबिचल; भावनिक गोंधळ आणि वागण्यात उत्स्फूर्तता दिसते. ती अनेक गोष्टी पडताळून पाहात असतात व त्यांतून अर्थ शोधत असतात. पण त्यातूनच त्यांच्यात अस्थिरतेवर नियंत्रण, तार्किक विचारक्षमता, भावनिक संतुलन व निर्णयक्षमता येते. अर्थातच, या वयात मुले योग्य व्यक्तींच्या सहवासात राहिल्यास, त्यांच्यावर चांगले संस्कार झाल्यास व त्यांना योग्य मार्गदर्शन मिळाल्यास हे घडते. अन्यथा त्यांच्यातील वैचारिक गोंधळ वाढतो व भावनिक दृष्ट्या ती अस्थिर व कमकुवत राहू शकतात.

आकलनात्मक बदल

मुलांचे सर्वसाधारण आकलन या वयात वाढते. त्याचबरोबर गुंतागुंतीच्या, संकल्पनात्मक, सैद्धांतिक व अमूर्त गोष्टींसंबंधीच्या विचारांच्या किंवा कल्पनांच्या आकलनाची त्यांची क्षमताही वाढते.

या वयात मुलगा व मुलगी यांच्या विचार करण्याच्या पद्धतींत व विषयांत फरक पडतो. मुलगे विशेषतः शिक्षण, संरक्षण, सामाजिक-राजकीय-आर्थिक-जागतिक परीस्थिती, पितृत्वभावना यांविषयी व्यावहारिक व जास्त तार्किक स्वरूपाचा विचार करतात. मुली आकर्षक दिसणे, नटणे, संसार, मुले, पोषण, संस्कर, संस्कृती, स्थैर्य, मातृत्वभावना इत्यादींसंबंधी जास्त भावनिक स्वरूपाचा विचार करतात व कल्पनांत जास्त रमतात.

सामाजिक बदल

स्वतःची ओळख

या वयातील मुले मुख्यतः स्वतःचे स्थान निर्माण करण्याचा प्रयत्न करत असतात. याची सुरुवात स्वतःला ओळखण्याचा प्रयत्न करण्यापासून होते. मुले स्वतःचा आणि स्वतःच्या प्रतिमेचा (स्व-संकल्पना – मला कसे आणि कोण व्हायचे आहे?) विचार करू लागतात आणि स्वतःपासून स्वतःच्या प्रतिमेपर्यंत (प्रत्यक्षापासून आदर्शापर्यंत) व्यक्तिमत्व विकास घडवण्याचा प्रयत्न करतात. स्वतःची ओळख बाह्य गोष्टींतून (कपडे, केसांचे वळण, आवडी-निवडी, फॅशन, इ.) व व्यक्तिमत्त्व विकासातून निर्माण करण्याचा ती प्रयत्न करतात. मुली आकर्षक दिसण्याचा व लक्ष वेधून घेण्याचा प्रयत्न करतात. इतरांना आधार किंवा मदत देतात व उपयोगी पडतात. मुले स्वतःला सिद्ध करण्याचा व इतरांवर (विशेषतः मुलींवर) प्रभाव पाडण्याचा प्रयत्न करतात. आपल्या बरोबरच्या मुला-मुलींत उठून दिसण्यासाठी व आपले वेगळेपण दाखवण्यासाठी त्यांची सतत धडपड सुरू असते.

वाढते सामाजिक संबंध व सामाजिक वर्तन

कुटुंबात व समाजात आपल्याला महत्त्व मिळावे व आपले मत विचारात घेतले जावे असे या वयातील मुलांना वाटते. त्यामुळे त्यांचे कुटुंबातील मोठ्यांशी (विशेषतः मुलीचे आईशी व मुलाचे वडिलांशी) मतभेद होतात. समाजात आपले स्थान निर्माण करण्यासाठी स्वतःची मते, हक्क, कर्तव्ये, सामाजिक नातेसंबंधांची ओळख, योग्य सामाजिक वर्तणुक (आदर्श व वस्तुस्थिती), न्याय-अन्याय, नियम-कायदे, शिस्त-स्वयंशिस्त, इत्यादींसंबंधी ती विचार करतात व आपली सामाजिक वर्तणूक तपासून पाहातात. त्यासाठी बऱ्याच वेळा सर्वसंमत व समाजमान्य वर्तणुकीच्या विरुद्ध किंवा बंडखोर वर्तनही ती करतात.

वाढते सामर्थ्य

या वयात सर्व प्रकारच्या शक्ती, क्षमता व सामर्थ्यांत वाढ होते. वाढत्या शारीरिक शक्तीचा उपयोग वाढत्या जबाबदाऱ्या पेलणे, मोठी कामे करणे, रक्षण करणे (स्वतःचे; अवलंबून असलेल्यांचे; इतरांचे – लहान, दुर्बल, अपंग इत्यादींचे; स्वतःच्या मालकीच्या गोष्टींचे व हितसंबंधांचे; इ.); कठीण प्रसंगांना तोंड देणे इत्यादींसाठी होतो. सहनशक्तीही वाढते. मानसिक शक्तींच्या विकासामुळे विचारपूर्वक निर्णयानुसार वर्तनासाठी निर्भयता, धैर्य, संकटाचे वेळी न डगमगणे, प्रश्नाला सामोरे जाणे इत्यादी क्षमतांची वाढ होते. बौद्धिक सामर्थ्य हे माणसाचे प्रमुख सामर्थ्य व वैशिष्ट्य आहे. या वयात ते वाढल्याने त्याचा उपयोग त्याला स्वतःला व समाजाला उपयोगी शिक्षण घेणे, स्वतःचा स्वतंत्र पण समाजाभिमुख विचार करणे, नवीन कल्पना करणे व नवनिर्मिती इत्यादींसाठी होतो.

या सर्व सामर्थ्यांच्या वाढीमुळे आत्मसन्मानाची जाणीव होते, तो वाढवण्यासाठी प्रयत्न केले जातात व आत्मविश्वासात वाढ होते. अर्थात, अती आत्मविश्वास, प्रौढी, घमेंड, दुसऱ्यांना कमी समजणे, त्यांना किंमत न देणे, त्यांच्यावर वर्चस्व गाजवणे इत्यादी गोष्टीही त्याबरोबर येऊ शकतात व या सर्व सामर्थ्यांच्या वाढीचा दुरुपयोगही केला जाऊ शकतो.

सामर्थ्यांच्या वाढीचा मुलावर/मुलीवर कसा परिणाम होणार ते या वयातील संस्कारांवर अवलंबून असते.

लैंगिक शिक्षण

बऱ्याच मुलांची वा मुलींची या नैसर्गिक बदलांशी जुळवून घेताना दमछाक होते. कारण याबरोबर पालकांची मानसिकता, त्यांची मते, मित्रमैत्रिणींचे स्वभाव, जीवनाविषयक दृष्टीकोन अशा सर्व गोष्टी इथे संलग्न असतात. मुले संभ्रमित वा गोंधळून जाऊ नयेत, करीअरची दिशा भटकू नये म्हणून विश्वासार्ह लैंगिक शिक्षण हे योग्य स्त्रोतातून मिळेल याची पालकांनी खात्री करून घ्यावी असा आधुनिक वैद्यकीय दृष्टीकोन आहे.

हेही पाहा

• मुंज

बाह्य दुवे

• डॉ प्रज्ञा दिवाण