पेशवे

विकिपीडिया, मुक्‍त ज्ञानकोशातून

पेशवे मराठा साम्राज्याचे पंतप्रधानपद होते. साम्राज्याच्या उत्तरार्धात पेशवेच साम्राज्याचे शासक होते. पेशव्यांची राजधानी पुणे येथे होती.

पेशवा हा बहुधा पर्शियन शब्द असून त्याचा अर्थ 'सर्वात पुढे असलेला' असा आहे. दख्खनमध्ये त्या शब्दाचा मुस्लिम शासकांकडून प्रयोग केला गेला. मराठा साम्राज्याचा जनक असलेल्या शिवाजीने, त्याच्या इ.स. १६७४मध्ये राज्याभिषेकानंतर कारभाराच्या सोयीसाठी अष्टप्रधान मंडळ नेमले, आणि त्या मंडळाचा प्रमुख म्हणून मोरोपंत त्रिंबक पिंगळे यांना नेमले. असे असले तरीही सोनोपंत डबीर हे पहिला पेशवा असल्याचे मानले जाते. पेशव्यांचे कार्य व अधिकार हे मुख्य प्रधानाच्या समकक्ष होते. शिवाजीने या पदाचे सन १६७४ मध्ये पंतप्रधान असे नामकरण केले. परंतु ते नाव त्या काळात त्यामानाने अधिक वापरले गेले नाही. मात्र आज कोणत्याही देशाच्या मंत्रिमंडळ प्रमुखाला मराठीत पंतप्रधानच म्हणतात.

करे तर पेशवा म्हणजे छत्रपतींचा सरकारकून. पण श्रीवर्धनकर भट घराण्यातील पेशव्यांनी मुलकी आणि लष्करी अशा दोन्ही आघाड्यांवर असा पराक्रम गाजवला की लोकांनी त्यांना सहजच श्रीमंत हा किताब दिला.हा किताब पेशव्यांनी १०४ वर्षे टिकवून ठेवला. पेशवे दिल्लीच्या बादशहाचे नोकर नव्हते आणि छत्रपतींचे मांडलिकही नव्हते. ते होते छत्रपतींचे एकनिष्ठ सेवक होते. पण अतिशय पराक्रमी असून बहुतेक सर्व पेशवे हे अल्पायुषी होते. त्यामुळे राज्यात विद्या, कला यांची वाढ करण्यासाठी त्यांना स्वस्थता मिळाली नाही पेशव्यांची कारकीर्द म्हणजे सततची युद्धमोहीम असे चित्र उभे राहिले. सरदार मुजोर झाले आणि उत्तर आणि दक्षिण दोहीकडे मित्र जोडण्याऐवजी शत्रू वाढत गेले. नाना फडणविसांच्यानंतर इंग्रजांच्या उद्योगांकडे पेशव्यांचे दुर्लक्ष झाले, आणि ब्राह्मण पेशव्यांनी मराठी राज्य घालविले ही अपकीर्ती पदरी आली. त्यामुळे १०४ वर्षांची पेशवाईची कारकीर्द झाकोळली गेली.

पेशव्यांची कारकीर्द[संपादन]

श्रीवर्धनकर (भट) देशमुख घराण्यातील पेशवे[संपादन]

श्रीवर्धनकर (भट) देशमुख घराण्यातील पेशव्यांच्या कारकिर्दीचा काळ असा होता:

  1. बाळाजी विश्वनाथ पेशवे (इ.स.१७१४-१७२०)
  2. पहिले बाजीराव पेशवे (इ.स.१७२०-१७४०)
  3. बाळाजी बाजीराव पेशवे ऊर्फ नानासाहेब पेशवे (इ.स.१७४०-१७६१)
  4. माधवराव बल्लाळ पेशवे ऊर्फ थोरले माधवराव पेशवे (इ.स.१७६१-१७७२)
  5. नारायणराव पेशवे (इ.स.१७७२-१७७४)
  6. रघुनाथराव पेशवे (अल्पकाळ)
  7. सवाई माधवराव पेशवे (इ.स.१७७४-१७९५)
  8. दुसरे बाजीराव पेशवे (इ.स.१७९६-१८१८)
  9. दुसरे नानासाहेब पेशवे (गादीवर बसू शकले नाहीत)

पेशवाईतील स्त्रिया[संपादन]

पेशवे कुटुंबातील सख्खे-सावत्र, चुलत व दत्तकपुत्र असलेल्या तमाम पुरुषांच्याविवाहांमुळे सुमारे ५५-६० ब्राह्मण स्त्रिया पेशवे घराण्य़ात सासुरवाशिणी म्हणून आल्या. या सगळ्याव स्त्रिया अतिशय सुरेख आणि हुशार होत्या. बाळाजी विश्वनाथ यांची पत्‍नी राधाबाई यांना इतक्या सुरेख वधू मिळतात तरी कुठे, असा प्रश्न छत्रपती शाहूमहाराजांच्या राणीवंशाला पडत असे. म्हणून पेशव्यांकडील विवाह समारंभांना देखणी वधू बघण्यासाठी त्या स्त्रिया आवर्जून येत असत.

  • आनंदीबाई : रघुनाथराव ऊर्फ राघोबादादांची पत्‍नी, ओकांची कन्या
  • काशीबाई : थोरल्या बाजीरावांची पत्‍नी
  • गंगाबाई : नारायणराव पेशव्यांची पत्‍नी, कृष्णाजी हरी साठे यांची कन्या
  • गोपिकाबाई : बाळाजी बाजीराव यांची पत्‍नी, माहेरची रास्ते-गोखले.
  • पार्वतीबाई : सदाशिवरावभाऊंची पत्‍नी
  • मस्तानी : थोरल्या बाजीरावांची पत्‍नी, राजा छत्रसालाची मानसकन्या
  • यमुनाबाई : बापू गोखले यांच्या दोन पत्‍नींपैकी एक. यमुनाबाई बापूंच्या मृत्यूनंतर सातार्‍यास जाऊन राहिली. तिला मूलबाळ नव्हते. पहिलीस दोन पुत्र होते. त्यांपैकी एक लहानपणीच वारला व दुसरा गोपाळ हा अष्टीच्या लढाईत मारला गेला.
  • यशोदाबाई : सवाई माधवरावांची दुसरी पत्‍नी
  • रमाबाई : सवाई माधवरावांची पहिली पत्‍नी, थत्ते यांची कन्या
  • रमाबाई : थोरले माधवराव पेशवे यांची पत्‍नी, सोलापूरकर यांची कन्या; ही सती गेली.
  • राधाबाई : बाळाजी विश्वनाथ यांची पत्‍नी, थोरल्या बाजीरावांची आई, माहेरची बर्वे. नेवरे येथील दादाजी मल्हार बर्वे यांची कन्या. विवाहप्रसंगी राधाबाई ७ वर्षाच्या होत्या. त्यांना दोन पुत्र (थोरले बाजीराव आणि चिमाजी अप्पा) आणि तीन कन्या होत्या. या सर्व मुलांना त्यांनी लेखन जमाखर्च आणि त्याचबरोबर लष्करी आणि युद्धशास्त्राचे शिक्षण दिले.
  • लक्ष्मीबाई : विश्वासराव यांची पत्‍नी, नाशिकचे पटवर्धन यांची कन्या; ही पानिपतच्या युद्धप्रसंगी हरवली.


दुसरे बाजीराव ऊर्फ रावबाजी यांना ११ बायका होत्या, त्या अशा:

  • अभ्यंकर यांची कन्या (धाकट्या)सत्यभामाबाई
  • आठवले यांची कन्या
  • गोखल्यांची मुलगी.
  • पेंडसे यांची कन्या सरस्वतीबाई
  • फडके यांची कन्या राधाबाई
  • भागवतांची कन्या भागीरथीबाई
  • मंडलीक यांची कन्या (थोरल्या)सत्यभामाबाई
  • मराठे यांची कन्या लक्ष्मीबाई
  • रिसबूड यांची कन्या गंगाबाई
  • वाईकर रास्ते यांची कन्या वाराणशीबाई. हिचा संस्कृत भाषेचा चांगला अभ्यास होता. स्त्रियांना सर्वसाधारणपणे कसलेही शिक्षण देण्याचा प्रघात नसलेल्या त्या काळात ही लक्षणीय गोष्ट होती, आणि ह्यामुळे प्रभावित होऊन अनंतशास्त्री डोंगरे यांनी आपल्या मुलीला शिकविले. ती मुलगी पुढे पंडिता रमाबाई म्हणून नावाजली गेली.
  • हरिभाऊ देवधर यांची कन्या कुसूबाई

पेशवाईतील कर्तबगार माणसे[संपादन]

  • गोविंद हरी पटवर्धन
  • गोविंद बल्लाळ बुंदेले
  • त्र्य़ंबक नाना पेठे
  • नारो अप्पाजी तुळशीबागवाले
  • नारोशंकर. यांनी चिमाजीअप्पा यांच्या वसई मोहिमेत पोर्तुगीजांकडून लुटून मिळविलेली विशाल घंटा नाशिकच्या काळ्या रामाच्या मंदिराजवळ एका मनोर्‍यावर आहे.
  • बाबूजी नाईक बारामतीकर
  • बाळाजी जनार्दन भानू ऊर्फ नाना फडणीस
  • बाळाजीपंत नातू
  • मल्हारराव होळकर आणि इतर होळकर
  • महादजी शिंदे आणि इतर शिंदे
  • राम विश्वनाथ म्हणजेच रामशास्त्री प्रभुणे
  • विठ्ठल शिवदेव विंचुरकर तथा दाणी
  • विठ्ठल सुंदर परशुराम
  • सखाराम बापू
  • हरिपंत फडके

पेशव्यांच्या इतिहासावरील पुस्तके किंवा कादंबर्‍या[संपादन]

  • झेप -लेखक ना.सं. इनामदार
  • घाशीराम कोतवाल (नाटक- लेखक विजय तेंडुलकर)
  • नानासाहेब पेशवे सेनापती तात्या टोपे - लेखिका: नंदिनी शहासने
  • पानिपत - लेखक विश्वास पाटील
  • पानिपतचा रणसंग्राम - लेखक सच्चिदानंद शेवडे
  • पेशवाईचा दरार - लेखक वि.वा. हडप
  • पेशवाईचा ध्रुव ढळला - लेखक वि.वा. हडप
  • पेशवाईचा पुनर्जन्म - लेखक वि.वा. हडप
  • पेशवाईचा पुनर्विकास - लेखक वि.वा. हडप
  • पेशवाईची प्राणप्रतिष्ठा - लेखक वि.वा. हडप
  • पेशवाईची मध्यान्ह - लेखक वि.वा. हडप
  • पेशवाईचे दिव्य तेज - लेखक वि.वा. हडप
  • पेशवाईचे ध्रुवदर्शन - लेखक वि.वा. हडप
  • पेशवाईचे पानिपत - लेखक वि.वा. हडप
  • पेशवाईचे पुण्याहवाचन - लेखक वि.वा. हडप
  • पेशवाईचे पुनर्वैभव - लेखक वि.वा. हडप
  • पेशवाईचे मन्वंतर - लेखक वि.वा. हडप
  • पेशवाईतील उत्तर-दिग्विजय - लेखक वि.वा. हडप
  • पेशवाईतील कलिप्रवेश - लेखक वि.वा. हडप
  • पेशवाईतील दुर्जन - लेखक वि.वा. हडप
  • पेशवाईतील धर्मसंग्राम - लेखक वि.वा. हडप
  • पेशवाईतील पश्चिमदिग्विजय - लेखक वि.वा. हडप
  • पेशवाईतील यादवी - लेखक वि.वा. हडप
  • पेशवाईवर सावट - लेखक वि.वा. हडप
  • पेशवाईवरील गंडांतर - लेखक वि.वा. हडप
  • पेशवे - लेखक श्रीराम साठ्ये (प्रकाशनदिवस : अक्षय्य तृतीया, १३मे २०१३- पृष्ठसंख्या मासिकाच्या पानाच्या आकारातील ७८० पृष्ठे.)
  • पेशवेकालीन पुणे शहरातील कोतवाली - लेखक प्रा. डॉ. पुष्कर शास्त्री
  • पेशवे घराण्याचा इतिहास - लेखक प्रमोद ओक
  • प्रतापी बाजीराव - लेखक म.श्री.दीक्षित
  • बालाजी विश्वनाथ - लेखक म.वि. गोखले
  • बाळाजी बाजीराव - लेखक म.वि. गोखले
  • मंत्रावेगळा - लेखक ना.सं. इनामदार
  • रमा-माधव (चित्रपट- दिग्दर्शक मृणाल कुलकर्णी)
  • राऊ - लेखक ना.सं. इनामदार
  • राघोभरारी - लेखक वासुदेव बेलवलकर
  • राजसत्तेच्या फटीतून पेशवेकालीन स्त्रिया - नीलिमा भावे
  • स्वामी - लेखक रणजित देसाई. (या कादंबरीला साहित्य अकादमीचा पुरस्कार मिळाला.)

हेसुद्धा पाहा[संपादन]