दत्तात्रय बळवंत पारसनीस

विकिपीडिया, मुक्‍त ज्ञानकोशातून


Wiki letter w.svg
कृपया स्वत:च्या शब्दात परिच्छेद लेखन करून या लेखाचा / विभागाचा विस्तार करण्यास मदत करा.
अधिक माहितीसाठी या लेखाचे चर्चा पान, विस्तार कसा करावा? किंवा इतर विस्तार विनंत्या पाहा.

रावबहादुर दत्तात्रय बळवंत पारसनीस (२७ नोव्हेंबर १८७०–३१ मार्च १९२६) हे महाराष्ट्रातील एक प्रसिद्ध इतिहाससंशोधक, व ऐतिहासिक साधनांचे संग्राहक व प्रकाशक होते. त्यांचा जन्म बोरगाव ता. कोरेगाव जि. सातारा येथे झाला.

पारसनीसांचे घराणे मूळचे सातारा जिल्ह्यातील मलवडीचे. पारसनीसांचे शिक्षण इंग्रजी सहावीपर्यंत झाले. त्यांच्या पत्नीचे नाव आनंदीबाई. त्यांना सहा मुलगे व दोन मुली झाल्या.

पारसनीसांनी जानेवारी १८८७ मध्ये सुभाष्य चंद्रिका नावाचे मासिक काढले आणि सहा अंक निघाल्यानंतर ते त्यांनी ऑक्टोबरमध्ये त्यांनीच काढलेल्या ’महाराष्ट्र कोकिल’ या मासिकात समाविष्ट केले. त्या मासिकातून मराठेशाहीतील पराक्रमी प्रसिद्ध व्यक्ती आणि त्यांच्याशी संबंधित कागदपत्रे प्रसिद्ध होत. मध्ये दोन वर्षांचा खंड पडून ते मासिक १८९५च्या अखेरीस बंद पडले.

ते पेशवे दप्तराचे काम करू लागले त्याच वर्षी नोव्हेंबर १८९६मध्ये, पारसनीसांनी ’भारतवर्ष’ नावाचे मासिक पुस्तक काढले. त्याचे अनियमितपणे २४ अंक निघाले. १९००साली ते बंद पडल्यावर त्यांनी १९०८मध्ये इतिहाससंग्रह नावाचे मासिक काढले, ते १९१६मध्ये बंद पडले. या सर्व मासिकांमधून पारसनीस यांनी ऐतिहासिक कागदपत्रे प्रकाशित केली. त्यांनी, मेणवलीहून रघुनाथ पांडुरंग करंदीकर यांनी नाना फडणीस यांच्या वंशजांकडून मिळविलेल्या दप्तरातील माहितीचा यथायोग्य उपयोग केला.

त्यांच्याच प्रेरणेने व प्रयत्नांनी सातारा येथे १९२५ मध्ये ऐतिहासिक संग्रहालय स्थापन झाले. १९३९ साली हे संग्रहालय त्यातील कागदपत्रांसह पुण्याच्या डेक्कन महाविद्यालयात हलविण्यात आले. पारसनीसांच्या संग्रहात मराठेशाहीतील विशेषतः अठराव्या शतकातील घटनांसंबंधीची अनेक अस्सल कागदपत्रे होती; त्याचप्रमाणे जुनी नाणी, चित्रे, कलाकुसरीच्या वस्तू, पोषाख आणि पेहराव आदींचे नमुने होते. ऐतिहासिक पत्रे, हस्तलिखिते इत्यादींचाही विपुल संग्रह त्यांनी केला.

पारसनीसांचे लेखन विपुल आहे. त्यांनी नियतकालिकांतून प्रसिद्ध केलेली बहुतेक कागदपत्रे पुढे ग्रंथरूपाने प्रसिद्ध झाली. त्यांनी लिहिलेले मराठी आणि इंग्रजी ग्रंथ :-

मराठी[संपादन]

  • अयोध्येचे नबाब (१८९१)
  • ए. ओ. ह्यूम (१८९३)
  • दिल्ली अथवा इंद्रप्रस्थ (१९०२)
  • झांशीच्या महाराणी लक्ष्मीबाईसाहेब यांचे चरित्र (१८९४)
  • बायजाबाई शिंदे यांचे चरित्र (१९०२)
  • मराठ्यांचे आरमार (१९०४)
  • महादजी शिंदे याजकडील राजकारणे - ५ खंड (१९१५)
  • महापुरुष ब्रम्हेंद्रस्वामी धावडशीकर यांचे चरित्र व पत्रव्यवहार (१९००)
  • मुसलमानी आमदानीतील मराठे सरदार (१९००)
  • सवाई माधवराव पेशव्यांचा दरबार (१९०५). या पुस्तकांखेरीज पारसनीसांनी रावबहादुर गणेश चिमाजी वाड तसेच पुरुषोत्तम मावजी यांच्याबरोबर काही पुस्तके संपादित केली आहेत.

दत्तात्रय बळवंत पारसनीस यांचे इंग्रजी ग्रंथ[संपादन]

  • दि सांगली स्टेट (१९१७)
  • पूना इन बायगॉन डेज (१९२१)
  • महाबळेश्वर (१९१६)
  • सातारा (१९०९)
  • हिस्टरी ऑफ द मराठा पीपल, ३ खंड (सहलेखक सी. ए. किंकेड १९१२–२२), इत्यादी. अखेरचे पुस्तक वगळता उरलेली पुस्तके विविध ऐतिहासिक स्थळांबद्दल माहिती देणारी आहेत. विशेषतः ब्रिटिश सनदी अधिकाऱ्यांना उद्देशून ती लिहिलेली आहेत. त्यांच्या कार्याचा गौरव करण्यासाठी ब्रिटिश सरकारने त्यांना रावबहादुर हा किताब दिला.